دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

جایگاه نهادی دیوان عدالت اداری در ارتباط با قوای سه‌گانه مبتنی بر تحلیل تطبیقی نظرات شورای نگهبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
2 دانش‌آموخته دکتری حقوق عمومی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
قانون‌گذار اساسی جمهوری اسلامی ایران با رویکردی حق‌مدارانه و به منظور تحقق عینی «حاکمیت قانون»، در دو اصل کلیدی ۱۷۰ و ۱۷۳، سازوکاری منحصر‌به‌فرد را برای نظارت قضایی بر اداره امور کشور طراحی کرده است. هدف غایی از تدوین این اصول، تأمین عدالت اداری و ایجاد بستری کارآمد برای تظلم‌خواهی آحاد مردم در برابر تصمیمات و اقدامات حاکمیتی است. بر این اساس، نهادی تحت عنوان دیوان عدالت اداری پایه‌گذاری شده است که وظیفه بنیادین آن، رسیدگی به شکایات، تظلمات و اعتراضات اشخاص حقیقی و حقوقی نسبت به مأمورین، واحدها و آیین‌نامه‌های دولتی است تا از این طریق، احقاق حقوق شهروندان در برابر قدرت عمومی تضمین شود.

اگرچه قانون اساسی چارچوب کلی دیوان را ترسیم نموده، اما تعیین جزئیات اجرایی، حدود صلاحیت‌ها و تشریفات رسیدگی را به قانون‌گذار عادی سپرده است. در این میان، یکی از چالش‌برانگیزترین مسائل حقوقی، تبیین دقیق «جایگاه نهادی» دیوان عدالت اداری در ساختار سیاسی-حقوقی ایران است. اهمیت این مسئله زمانی آشکار می‌شود که بدانیم اعمال اغلب صلاحیت‌های این نهاد مستلزم تعامل مستمر و نظام‌مند با سایر نهادهای قدرت است. به بیانی دیگر، دیوان عدالت اداری در خلاء عمل نمی‌کند و بدون تعریف دقیق الگوهای تعاملی با سایر ارکان نظام، در پیشبرد وظایف قانونی خود با بن‌بست‌های اجرایی مواجه خواهد شد.

از سوی دیگر، نقش شورای نگهبان به عنوان مفسر رسمی قانون اساسی (وفق اصل ۹۸) و مرجع انطباق مصوبات مجلس با موازین شرع و قانون اساسی (وفق اصل ۹۴)، در تعیین قلمرو عمل دیوان حیاتی است. از آنجایی که نظرات تفسیری و رویه‌های نظارتی شورای نگهبان، مرزهای صلاحیت دیوان را در مواجهه با سایر قوا ترسیم می‌کند، تحلیل عمیق این رویه‌ها برای دستیابی به یک الگوی جامع ضرورت می‌یابد.

پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع متقن کتابخانه‌ای و اسناد رسمی، در صدد پاسخگویی به این پرسش بنیادین است که: «جایگاه نهادی دیوان عدالت اداری در نظام حقوقی ایران، با تمرکز بر تحلیل تطبیقی نظریات و رویه‌های شورای نگهبان، چگونه بازتعریف می‌شود؟». دستاورد این تحقیق، ترسیم نقشه راهی برای تعامل صحیح و ضابطه‌مند دیوان با قوای سه‌گانه و شورای نگهبان است؛ به گونه‌ای که نه تنها استقلال قضایی دیوان حفظ شود، بلکه کارآمدی آن در پاسداری از حقوق عمومی و تحقق عدالت در نظام اداری به حداکثر برسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.      آئینه‌نگینی، حسین (1403). جایگاه، ساختار و صلاحیت‌های دیوان عدالت اداری در سنجه حقوق بنیادین شهروندی. دولت و حقوق. 5 (2): 99-116.
2.      اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (۱۳۶۴). صورت مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی (جلد ۳). تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
3.      اسدی اوجاق، نادر، شیرازی، محمدمهدی و حسنوند، محمد (1403). دیوان عدالت اداری؛ ترسیم دوگانگی نظام قضایی ایران. تحقیق و توسعه در حقوق عمومی. 1 (1): 87-109.doi: 10.22034/jrpl.2025.720741
4.      پاک‌نیت، مصطفی (1405). تبارشناسی مفهوم عدالت در گفتمان مشروطه: از تمنای تأسیس عدالت‌خانه تا سیاست جنایی. تحقیق و توسعه در حقوق عمومی. 3 (5): 145-173. Doi: 10.22034/jrpl.2026.735850
5.      پروین، خیرالله (۱۳۸۸). شورای دولتی لبنان با تطبیقی بر دیوان عدالت اداری ایران. مجموعه‌ مقالات همایش دیوان عدالت اداری: صلاحیت قضایی و دادرسی اداری: ۱۲۳-۱۵۹.
6.      جمعی از نویسندگان (۱۳۸۹). نظرات استدلالی شورای نگهبان در بررسی طرح تدوین و تنقیح قوانین و مقررات کشور مصوب ۳/۴/۱۳۸۹ (مرحله اول).
7.      جمعی از نویسندگان (۱۳۹۰). اظهارنظر کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی درباره لایحه تشکیلات و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری (اعاده شده از شورای نگهبان). گزارش کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
8.      جمعی از نویسندگان (۱۳۹۲). نظرات استدلالی شورای نگهبان در بررسی لایحه تشکیلات و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب ۲۵/۳/۱۳۹۲. نشریۀ نظرات استدلالی شورای نگهبان (مرحله دوم و سوم).
9.      جمعی از نویسندگان (۱۳۹۳). نظرات استدلالی شورای نگهبان در بررسی طرح اصلاح موادی از قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور مصوب ۱۵/۷/۱۳۹۳ (مرحله اول).
10.    جمعی از نویسندگان (۱۳۹۹). محشای قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد ۲). تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
11.    جمعی از نویسندگان (۱۴۰۰). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: پژواک عدالت.
12.    درویش‌زاده، محمد (1405). تنگناهای ماندگار حقوق ایران در طول یکصد وبیست سال پس از مشروطه. تحقیق و توسعه در حقوق عمومی. 3 (5): 16-34. Doi: 10.22034/jrpl.2026.737550
13.    دلاوری، محمدرضا (۱۳۹۸). قانون تشکیلات و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری در نظم حقوقی کنونی. تهران: جنگل.
14.    سمامی، عبدالله و عباس کریمی (۱۳۹۷). ماهیت دستور موقت ویژگی آن در حقوق فرانسه. نشریۀ تحقیقات حقوق تطبیقی ایران و بین‌الملل 11 (۴۲): ۱۳۵-۱۶۶.
15.    سینائی، وحید و سمیه زمانی (۱۳۹۱). مجلس شورای اسلامی و سیاست‌گذاری در ایران (۱۳۵۹-۱۳۸۷). نشریۀ پژوهش سیاست نظری 8 (۱۱): ۱-۳۵.
16.    صلح میرزایی، خدیجه (۱۳۹۷). تاریخ حقوق عمومی ایران (جلد ۱ و ۲). تهران: خرسندی.
17.    عرفان، محمد (۱۳۹۶). آشنایی با مقررات دیوان عدالت اداری. تهران: روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
18.    غمامی، سیدمحمدمهدی (1402). صلاحیت‌ها و گام‌های استیفای حقوق عامه اداری؛ بررسی تحولات قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحات 1402). دولت و حقوق. 4 (12): 23-33.
19.    فلاح‌زاده، علی‌محمد و میثم درویش‌متولی (۱۳۹۲). نظرات شورای نگهبان بر قوانین مصوب پیش از انقلاب و شورای انقلاب. نشریۀ دانش حقوق عمومی 2 (۵): ۹۳-۱۱۸.
20.    قطبی، میلاد (۱۳۹۴). جایگاه و صلاحیت‌های دیوان عدالت اداری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران با نگاهی به نظرات شورای نگهبان. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
21.    مشهدی، علی (۱۳۹۵). قانون تشکیلات و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری در نظم حقوقی کنونی. تهران: مجد.
22.    معینی، رضا (۱۳۹۹). جایگاه و صلاحیت‌های رئیس دیوان عدالت اداری در نظام دادرسی ایران. تهران: استاد شهریار.
23.    مولابیگی، غلامرضا و محمدی احمدآبادی، حسین (1402). صلاحیت و آئین دادرسی دیوان عدالت اداری. تهران: جنگل جاودانه.
24.    نوروزیان، قربان، صالحی فارسانی، علی و صابریان، علی (1404). بررسی حقوق شهروندی در قانون جدید دیوان عدالت اداری. پژوهش‌های نوین حقوق اداری. 7 (22): 293-314.
25.    نیکونهاد، حامد (۱۳۹۰). شورای دستگاه‌های نظارتی: شکل‌گیری، جایگاه و صلاحیت‌ها. نشریۀ حقوق اساسی 8 (۱۶): ۱۶۹-۱۹۷.
26.    هاشمی، سیدمحمد (۱۳۹۳). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد ۲). تهران: میزان.
27.    Qafa, A. (2014, June). An Overview of the Administrative Court and of the Law of Its Establishment in the Republic of Albania. In Book of Proceedings.
28.    Fierro, A. (2020). ADMINISTRATIVE COURTS A DEFENSE AGAINST POPULISM. Juris Poiesis-Qualis A323(32), 618-622.
29.    Ruslin (2019). An Existence of State Administration Court in Establishing Good Governance. Aloha International Journal of Multidisciplinary Advancement, 1 (1), 1-7.
30.    Fierro, A. E., & García, A. (2016). Design matters: the case of Mexican administrative courts.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.