دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

چپ‌گرایی و امتناع معاملۀ اساسی در قانون اساسی مشروطه؛ تاملی دراندیشۀ شیخ حسین یزدی در ادوارنخست مجلس شورای ملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، دانشکده حقوق ،علوم سیاسی و تاریخ، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، گروه حقوق عمومی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران؛ ایران
چکیده
نهضت مشروطیت ایران، از نوع جنبش‌های اجتماعی‌ای بود که با ماهیتی مدنی و غیر انقلابی در تفاهم روشنفکران، صنوف مختلف کسبه و بازاریان و روحانیون مشروطه خواه بتدریج به ثمرنشست و مهم ترین دست آورد آن تدوین و تصویب اولین قانون اساسی ایران بود که اساس نظام سیاسی جدید را بنیان می گذاشت. این قانون اساسی تنها درصورتی می‌توانست به‌عنوان «اساس» شناخته شود و قواعد بازی قدرت سیاسی را تنظیم کند که با مشارکت حداکثری نیروهای سیاسی تنظیم شود و اعتماد آنان را به اینکه قواعد منصفانه طراحی شده است، به خود جلب کند. در غیر این صورت، هر یک از نیروهای سیاسی، در حین داشتن دست برتر در صحنۀ واقعی سیاست، در عمل از متن فاصله می‌گرفتند و همزمان می‌کوشیدند که متن قانون اساسی را به رنگ خواسته‌های خود در آورد. پس از پیروزی مشروطیت گروه هایی از جمله اجتماعیون عامیون با اقدامات خشونت آمیز و انقلابی خود در مواجهه با سنت چند هزار ساله سلطنت و مذهب مانع چنین موازنه‌ای شدند و عملا قانون اساسی و مشروطیت را با ناکارآیی و ناکامی مواجه ساختند. در این میان جمعی از نمایندگان معقول و معتدل ادوار نخست مجلس شورای ملی همچون شیخ حسین یزدی در حالی که می‌کوشیدند با عقلانیت و صبوری استبداد زخم خورده از مشروطیت را در روندی مسالمت آمیز و از مجرای قانون گذاری در مجلس رام و آرام کند، همزمان ناگزیر شدند با جناح اقلیتی از مشروطه خواهان تندرو مجلس که حامیان سرسخت و خشونت گرایی هم در بیرون داشتند، مبارزه کند و آنها را از راه حل‌های افراطی در مواجهه با دربار برحذر دارند.
در این میان شیخ حسین یزدی مجتهد مشروطه خواه و نماینده ادوار نخست مجلس می کوشید در تعارضات چپ گرایان تندرو و محافظه کاران سنت گرا، جانب اعتدال را بگیرد تا به انسجام و امتداد مشروطیت مدد رساند و سرشت غیرخشونت‌آمیزی نهضت مشروطیت ایران را تثبیت کند. او در مواجهه با دربار، انجمن‌ها و اجتماعیون عامیون مجلس اول (دموکرات‌های مجلس دوم) با نطق ها و مقالات خود که در روزنامه مجلس انعکاس می یافت، می کوشید به نقطه‌ای در ارتباط نیروهای سیاسی دست یابد که شاید بتوان از آن به «معاملۀ اساسی» یا چانه‌زنی اساسی یاد کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) منابع فارسی
کتاب‌ها
1-     آبادیان، حسین(1388)، مفاهیم قدیم و اندیشه جدید، انتشارات کویر
2-     -------(1400)،معماران نظری حکومت خودکامه 1305-1290، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی
3-     آدمیت، فریدون(1387)، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، جلد دوم، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
4-     افشار، ایرج،(1359) اوراق تازه یاب مشروطیت، انتشارات جاویدان
5-     فیرحی، داود(1392)، فقه و سیاست در ایران معاصر؛ فقه سیاسی و فقه مشروطه، نی، چاپ سوم
6-     -------(1400)، دولت مدرن و بحران قانون؛ چالش قانون و شریعت در ایران معاصر، نی
7-     افشار، ایرج(1368)، زندگی طوفانی خاطرات سیدحسن تقی‌زاده، انتشارات علمی
8-     ملایی توانی، علیرضا(1403)، انقلاب مشروطه؛ جنبش آزادی‌خواهی ایرانیان، نشرثالث
9-     غنی‌نژاد، موسی(1395)، اقتصاد و دولت در ایران، انتشارات دنیای اقتصاد
10- آدمیت، فریدون(1354)، فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، انتشارات پیام
11- میرزاصالح، غلامحسین(1384)، مذاکرات مجلس اول، انتشارات مازیار
12- محمدامین رسول‌زاده(1402)، گزارش‌هایی از انقلاب مشروطیت ایران، ترجمۀ رحیم رئیس‌نیا، چاپ سوم ، انتشارات شیرازه،  
13- احتشام السلطنه، میرزامحمود(1392)، خاطرات میرزا محمودخان احتشام السلطنه، به کوشش سیدمهدی موسوی، انتشارات زوار
14- حسن‌زاده، ناصرالدین(1398)، خاطرات حیدرخان عمواوغلی؛ همراه با تقریرات منتشرنشدۀ حیدرخان به خط علی اکبر داور، چاپ سوم ، نشرنامک،
15- شاکری، خسرو(1384)، پیشینه اقتصادی-اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی در آن عهد، نشراختران
16- فاروق خارابی(1402)، انجمن‌های عصر مشروطه، نگارستان اندیشه
17- مصطفی رحیمی(1389)، قانون اساسی مشروطۀ ایران و اصول دموکراسی، چاپ چهارم، انتشارات نیلوفر
18- منصوره اتحادیه (نظام مافی)(1381)، پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت؛ دوره‌های یکم و دوم مجلس شورای ملی، کتاب سیامک
19- مهدی ملک‌زاده(1371)، انقلاب مشروطیت ایران،جلد دومانتشارات علمی
20- علی اصغر حقدار(1404)، مشروطه پژوهی در ایران؛ مجموعه‌ای از اسناد، رسالات، خاطرات، و آثار نویافته، انتشارات شفیعی
21- جواد طباطبایی(1398)، تأملی دربارۀ ایران، جلد دوم: نظریۀ حکومت قانون در ایران بخش دوم: مبانی نظریۀ مشروطه‌خواهی، چاپ سوم، انتشارات مینوی خرد
 
مقالات
1-     مرادحاصلی، جعفر(1398) ، «ماهیت گفتمان انقلابی چپ در ایران عصر مشروطه (پس از استقرار مجلس دوم)»، تاریخ ایران،  12(1)، 139-113  
2-     مرادخانی,فردین . (1404). تاب‌آوری قانون اساسی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, 2(4), 303-331. doi: 10.22034/jrpl.2025.2070317.1175
3-     جعفری ندوشن، علی اکبر(1401)، «بررسی نقش شیخ حسین یزدی در تبیین و تثبیت اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطیت»، پژوهش های علوم تاریخی، 14(2)، 21-42
4-     مرکز مالمیری، احمد، (1404)، «جستاری میان‌رشته‌ای درباره‌ی زمینه‌ها و لوازم اجرای قانون»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 2 (3)،  316-347 doi: 10.22034/jrpl.2025.2057839.1146
الف) منابع انگلیسی
1-    Sethi, Amal.(2024) “Looking beyond the Constituent Power Theory: The Theory of Equitable Elite Bargaining.” Global Constitutionalism 13, no. 1
1.     Fragile Democracies Contested Power in the Era of Constitutional Courts, pp. 214 – 240 DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139839334.012
2.     Ronald Grigor Suny,(1972) the Baku commune 1917-191, Class and Nationality in the Russian Revolution, Princeton: Princeton University Press
3.     Michele Brandt, Jill Cottrell, Yash Ghai, and Anthony Regan,(2011) Constitution-making and Reform: Options for the Process, Interpeace
4.     Elster, Jon. (1995). "Forces and Mechanisms in the Constitution-Making Process." Duke Law Journal, 45(2), 364‑396.
5.     Horowitz L. Donald. (2021), Constitutional Processes and Democratic Commitment, Yale University Press
6.     Iakovlev, Gennadii. (2022). "Preconditions for Pacted Transitions from Authoritarian Rule". European Political Science Review, 14(1), pp. 1‑18.
7.     Issacharoff, Samuel. (2015). Fragile Democracies: Contested Power in the Era of Constitutional Courts. Cambridge University Press.
8.     O’Shaughnessy, Laura, & Dodson, Michael. (1999). "Political Bargaining and Democratic Transitions: A Comparison of Nicaragua and El Salvador". Journal of Latin American Studies, 31(1), pp. 99‑127.Salter, Alexander William and Furton, Glenn, (2017), Emergent Politics and Constitutional Drift: The Fragility of Procedural Liberalism, Journal of Entrepreneurship and Public Policy, Forthcoming, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2843243 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2843243