اعتراض بهعنوان یکی از بنیادیترین اشکال کنش اجتماعی، نسبت وثیقی با تصور مسلط از انسان سیاسی، ساختار قدرت و جایگاه قانون دارد. در تاریخ ایران، اعتراض نه صرفاً رفتاری واکنشی، بلکه شاخصی برای فهم تحولات مفهومی در رابطه دولت و جامعه بوده است. این مقاله با رویکردی پدیدهشناسانه و با تکیه بر مبانی حقوق عمومی، به بررسی تحول معنای اعتراض در بستر گذار تاریخی از وضعیت رعیت به شهروند، از دوره پیشامشروطه تا نهضت مشروطه میپردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که اعتراض چگونه از کنشی اخلاقی، دینی و عمدتاً خارج از نظم حقوقی، بهتدریج به امری قابل فهم در افق قانون و حقوق عمومی تبدیل شد. فرضیه مقاله بر این مبنا استوار است که اعتراض، آینهای برای فهم دگرگونی انسان سیاسی در ایران است. در جامعه پیشامشروطه، انسان سیاسی در قالب رعیت تعریف میشود و در نتیجه، امکان اعتراض بهمعنای حقوقی آن وجود ندارد و واکنش به قدرت غالباً در اشکالی چون دعا، صبر یا تظلمخواهی فردی بروز مییابد. با تشدید بحرانهای اجتماعی و اقتصادی قرن نوزدهم، نوعی آگاهی جمعی پیشاسیاسی شکل میگیرد که زمینه بروز اعتراض اجتماعی را فراهم میسازد. در این میان، جنبش تحریم تنباکو بهعنوان نقطه عطفی تاریخی، نخستین تجربه فراگیر و نسبتاً سازمانیافته اعتراض را رقم میزند و تصور ناتوانی جامعه در برابر قدرت را به چالش میکشد. مقاله نشان میدهد که هرچند این اعتراضها واجد مشروعیت اجتماعیاند، اما تا پیش از مشروطه فاقد صورتبندی حقوقیاند. نهضت مشروطه تلاشی برای تبدیل تجربه اجتماعی اعتراض به فهمی حقوقی، مبتنی بر شناسایی شهروند، تحدید قدرت و حاکمیت قانون است. در نهایت، مقاله استدلال میکند که حق اعتراض محصول تاریخی این سیر تحولی است و بدون درک آن، تحلیل حقوق عمومی در ایران ناقص خواهد بود.
احمدنژاد,مسعود و افشنگ,اشکان . (1405). از دعای رعیت گناهکار تا فریاد شهروند معترض پدیدهشناسی اعتراض از پیشامشروطه تا مشروطه. (e735828). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, (), e735828 doi: 10.22034/jrpl.2026.735828
MLA
احمدنژاد,مسعود , و افشنگ,اشکان . "از دعای رعیت گناهکار تا فریاد شهروند معترض پدیدهشناسی اعتراض از پیشامشروطه تا مشروطه" .e735828 , دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, , , 1405, e735828. doi: 10.22034/jrpl.2026.735828
HARVARD
احمدنژاد مسعود, افشنگ اشکان. (1405). 'از دعای رعیت گناهکار تا فریاد شهروند معترض پدیدهشناسی اعتراض از پیشامشروطه تا مشروطه', دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, (), e735828. doi: 10.22034/jrpl.2026.735828
CHICAGO
مسعود احمدنژاد و اشکان افشنگ, "از دعای رعیت گناهکار تا فریاد شهروند معترض پدیدهشناسی اعتراض از پیشامشروطه تا مشروطه," دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, (1405): e735828, doi: 10.22034/jrpl.2026.735828
VANCOUVER
احمدنژاد مسعود, افشنگ اشکان. از دعای رعیت گناهکار تا فریاد شهروند معترض پدیدهشناسی اعتراض از پیشامشروطه تا مشروطه. حقوق عمومی, 1405; (): e735828. doi: 10.22034/jrpl.2026.735828
