دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

نظارت چرخه‌ای بر اجرای قوانین با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و ارتقاء حکمرانی قانون‌مدار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانش آموخته دکتری حقوق عمومی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
یکی از الزامات طراحی الگوی قانون‌گذاری مطلوب در نظام‌های حقوقی معاصر تضمین کارآمدی قوانین مصوب است. بهره‌گیری از ابزارهای نوینی همانند هوش مصنوعی می‌تواند کارآمدی قانون‌گذاری به‌عنوان یکی از عناصر عرضی مفهوم قانون در نظامات اجتماعی را تقویت کند. در این مسیر الگوی نظارت چرخه‌ای طراحی و اجرا شده است که مبتنی بر بازخورد مستمر، تحلیل داده‌محور و اصلاح تدریجی قوانین پیش می‌رود. در این راستا این مقاله با هدف الگوسازی بومی برای استقرار نظام نظارتی چرخه‌ای در جمهوری اسلامی ایران به دنبال پاسخ‌گویی به این سئوال است که حکمرانی کارآمد قانون‌مدار با بهره‌گیری از ابزار نظارت چرخه‌ای مبتنی بر هوش مصنوعی چگونه محقق خواهد شد؟ نتایج این پژوهش با تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای و تحلیل منابع معتبر و ارجاع به تجارب جهانی با بهره‌گیری از پژوهش تحلیلی بیان‌گر آن است که استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند با طراحی مرحله‌به‌مرحله، ساده‌سازی حقوقی، شاخص‌گذاری داده‌پذیر و تعامل نهادی، به ارتقاء عقلانیت قانون‌گذاری، شفافیت و پاسخ‌گویی منجر شود. افزون بر این، توسعه ساختارهای داده‌محور و ایجاد سامانه‌های هوشمند نظارتی امکان رصد اثربخش قوانین و ارزیابی پیامدهای اجرای آن‌ها را برای نهادهای تقنینی فراهم می‌آورد. گزارش‌گیری بلادرنگ، تحلیل برخط و استفاده از الگوریتم‌های یادگیرنده به تصمیم‌سازی مؤثرتر برای اصلاح قوانین کمک می‌کند. در همین چارچوب، استقرار سازوکارهای هوشمند در طراحی چرخه‌ نظارت می‌تواند با تسهیل جریان اطلاعات میان مجلس، دولت و نهادهای قضایی، زمینه‌ساز انسجام نهادی و یکپارچگی در اجرای مقررات گردد. پژوهش حاضر با تأکید بر تجربیات کشورهای پیشرو در تحول دیجیتال قانون‌گذاری، مانند سنگاپور و استونی، نشان می‌دهد که اتکای صرف به مکانیسم‌های سنتی پاسخگو‌سازی، کارایی لازم برای مواجهه با پیچیدگی‌های روابط اجتماعی معاصر را ندارد و لازم است رویکردی فعال، پیش‌دستانه و مبتنی بر تحلیل هوشمند داده‌ها جایگزین گردد. ازاین‌رو مقاله حاضر پیشنهاد می‌کند که ایجاد پایگاه‌های داده ملی، استانداردسازی فراداده‌های قانونی، و توسعه درگاه‌های تحلیل‌گر هوش مصنوعی با قابلیت تعامل با ذی‌نفعان، به‌عنوان پیش‌نیازهای اصلی تحقق الگوی نظارت چرخه‌ای در نظام تقنینی جمهوری اسلامی ایران مدنظر قرار گیرد. در نهایت، الگوی پنج‌مرحله‌ای معرفی‌شده، نه‌تنها مسیر اصلاح مستمر قوانین را تسهیل می‌کند، بلکه می‌تواند بنیانی برای گذار از قانون‌گذاری واکنشی به قانون‌گذاری آینده‌نگر و کارآمد در عصر تحول دیجیتال باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. منابع فارسی و عربی

    1. ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، ج 5، بیروت : دارالفکر، 1399ق(به عربی)
    2. اکبری،ایمان،«هوش مصنوعی و قانون اساسی»، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان، گزارش از سلسله نشست های هوش مصنوعی و حقوق اساسی، 1403
    3. الوانی، سید مهدی، مدیریت عمومی، تهران: نشر نی، ۱۳۷۱.
    4. امامی، محمد و مسعود نادری باب اناری، «تأملاتی پیرامون نظارت مالی بر دستگاه‌های دولتی در ایران»، نشریه حقوق اساسی، ش 8، (43 تا 58)، 1386.
    5. ایزدهی، سجاد، نظارت بر قدرت در فقه سیاسی، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389
    6. بهادری جهرمی، علی، هوش مصنوعی و قانون‌گذاری: یک مرور کلی(ترجمه)، فصلنامه پژوهش های حقوق تطبیقی، دوره 29، شماره 2، (187تا213) 1404.
    7. پنچوا، ایرینا؛ استیو، مارک؛ میخایلوف، اسلاوا جنکین (با ترجمه و تحلیل پژوهشگران ایرانی). (۱۴۰۲). «واکاوی نقش هوش مصنوعی در چرخه سیاست‌گذاری عمومی؛ رویکرد فراترکیب». فصلنامه علمی بهبود مدیریت، ۱۷(۲)، صص. ۷۱۹۰. [دسترسی: https://www.behboodmodiriat.ir/article_178430.html]
    8. تخشید، زهرا،«هوش مصنوعی و قانون اساسی»، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان، گزارش از سلسله نشست های هوش مصنوعی و حقوق اساسی، 1403
    9. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش،1388 ج 5
    10. جوان آراسته، حسین، گزینش رهبر و نظارت بر او در نظام جمهوری اسلامی ایران، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ۱۳۸۸

    11.  حبیب زاده، محمدجعفر و تیربندپی، احسان، سنجه کارآمدی حاکمیت قانون در نظام حقوقی ایران، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، شماره ۳،(171-196)، 1404.  doi: 10.22034/jclc.2025.2049834.1142

    1. خدمتی، ابوطالب، «انواع کنترل و نظارت در مدیریت اسلامی»، حوزه و دانشگاه، ش 23، تابستان 1379
    2. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، مدخل «نظارت»
    3. راسخ، محمد، بنیاد نظری اصلاح نظام قانون گذاری، تهران: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، 1384
    4. راسخ، محمد، نظارت و تعادل در نظام حقوق اساسی، تهران: دراک، 1398
    5. رسولی، سجاد. (۱۴۰۳). «هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران». سیویلیکا. پیش‌چاپ. [دسترسی:  https://civilica.com/doc/2130442]            
    6. رضاییان، علی، اصول مدیریت، تهران:سمت، 1402
    7. رضاییان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، تهران: انتشارات سمت، 1380
    8. طباطبایی مؤتمنی، منوچهر، حقوق اداری، تهران: سمت،1387
    9. عبدالهی ضیاءالدینی، مسعود. (۱۴۰۲). «تحول دیجیتال و حکمرانی هوش مصنوعی: با تأکید بر سازوکارهای نظارتی-قانونی و چشم‌اندازها». در: مجموعه مقالات ششمین کنفرانس بین‌المللی علوم، مهندسی، تکنولوژی و کسب‌وکارهای فناورانه. تهران: سیویلیکا. [دسترسی: https://civilica.com/doc/1689441 ]
    10. عمید زنجانی، عباسعلی و ابراهیم موسی‌زاده، نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1397
    11. کاتوزیان، ناصر، مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1377

    23.   مرکز مالمیری، احمد، جستاری میان‌رشته‌ای درباره‌ی زمینه‌ها و لوازم اجرای قانون، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، شماره ۳،(316-347)، 1404.  doi: 10.22034/jrpl.2025.2057839.1146

    1. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز نشر کتاب، 1399، ج‌ 12
    2.  معین محمد، فرهنگ فارسی، تهران، مدخل «نظارت».
    3. ملک افضلی، محسن، نظارت و نهادهای نظارتی، تهران: سازمان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1382
    4. میرمحمدی، محمد، الگوی نظارت و کنترل در نظام اداری جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت، 383

    28.    یوسفی، عطیه، تصمیم‌گیری مبتنی بر داده: رویکردی جهت تحول حکمرانی پارلمانی، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1402

     

    منابع انگلیسی

    1.      OECD. (2020). OECD Best Practice Principles for Regulatory Policy: Regulatory Impact Assessment. Paris: OECD Publishing. (https://doi.org/10.1787/7a9638cb-en)

    2.      Coglianese, C. & Lehr, D. (2017). Regulating by Robot: Administrative Decision-Making in the Machine-Learning Era. Georgetown Law Journal, 105(5), 1147–2017.

    3.      European Commission. (2014). REFIT: Making EU Law Simpler and Less Costly. Brussels: Publications Office of the European Union.

    4.      European Commission. (2019). Better Regulation Guidelines. SWD(2019) 289 final.

    5.      European Commission. (2021). Better Regulation: Joining Forces to Make Better Laws. COM(2021) 219 final.

    6.      GAO. (2022). Artificial Intelligence: An Accountability Framework for Federal Agencies and Other Entities. U.S. Government Accountability Office. GAO-21-519SP.

    7.      CBO. (2020). Federal Subsidies for Health Insurance Coverage for People Under Age 65: 2020 to 2030. Congressional Budget Office.

    8.       Jussila, J., et al. (2024). A Systematic Review of Regulatory Strategies and Transparency Mandates in AI Regulation in Europe, the United States, and Canada. Data & Policy.

    9.       Novelli, C., Hacker, P., Morley, J., Trondal, J., & Floridi, L. (2025). A Robust Governance for the AI Act: AI Office, AI Board, Scientific Panel, and National Authorities. European Journal of Risk Regulation, 16(2), 566–590.