دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

تحول مفهوم نمایندگی سیاسی در حقوق اساسی تطبیقی؛ از دموکراسی کلاسیک تا مشارکت پلتفرمی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی حقوق بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 گروه آموزشی حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
نمایندگی سیاسی یکی از مفاهیم کلیدی در نظام‌های حقوق عمومی معاصر است؛ مفهومی که در تقاطع اراده عمومی، اقتدار نهادی و مشروعیت سیاسی شکل می‌گیرد و از بدو پیدایش دولت مدرن تاکنون، بارها دستخوش تحول مفهومی و دگرگونی ساختاری شده است. در سیر تاریخی گذار از دموکراسی کلاسیک یونانی، الگوی پارلمان‌محور مدرن، تا وضعیت سیال کنونی در عصر پلتفرم‌های دیجیتال، مرزهای میان نمایندگی و مشارکت، فاعلیت سیاسی و الگوریتم، و میان قانون و داده، دچار تداخل و تنش شده‌اند. مقاله حاضر، با رویکرد تطبیقی و تحلیلی، می‌کوشد این تحولات را در پرتو مبانی نظری فلسفه حقوق عمومی، تحلیل گفتمان نمایندگی و تجربه‌های حقوقی نوظهور بازخوانی کند. بدین منظور، تجارب نظام‌های منتخب از جمله آلمان (در تنش میان پارلمان نخبگان و الگوهای مشارکت پلتفرمی)، استونی و تایوان (با نهادینه‌سازی دموکراسی دیجیتال)، سوئیس (با ساختار دموکراسی نیمه‌مستقیم)، و ایالات متحده امریکا (در معرض فشارهای پلتفرمی بر نظام حزبی) بررسی و تحلیل شده‌اند. سپس وضعیت مفهومی و حقوقی نمایندگی در نظام حقوقی ایران با تمرکز بر قانون اساسی، عملکرد نهادهای انتخابی و چالش‌های نهادی موجود، نقد و آسیب‌شناسی می‌شود. نهایتاً، مقاله با ارائه راهکارهایی برای بازاندیشی در مفهوم و سازوکار نمایندگی، امکان‌های حقوقی، فناورانه و نهادی گذار به الگویی ترکیبی، شفاف و پاسخ‌گو در چارچوب مشارکت پلتفرمی را ترسیم می‌نماید.نمایندگی سیاسی یکی از مفاهیم کلیدی در نظام‌های حقوق عمومی معاصر است؛ مفهومی که در تقاطع اراده عمومی، اقتدار نهادی و مشروعیت سیاسی شکل می‌گیرد و از بدو پیدایش دولت مدرن تاکنون، بارها دستخوش تحول مفهومی و دگرگونی ساختاری شده است. در سیر تاریخی گذار از دموکراسی کلاسیک یونانی، الگوی پارلمان‌محور مدرن، تا وضعیت سیال کنونی در عصر پلتفرم‌های دیجیتال، مرزهای میان نمایندگی و مشارکت، فاعلیت سیاسی و الگوریتم، و میان قانون و داده، دچار تداخل و تنش شده‌اند. مقاله حاضر، با رویکرد تطبیقی و تحلیلی، می‌کوشد این تحولات را در پرتو مبانی نظری فلسفه حقوق عمومی، تحلیل گفتمان نمایندگی و تجربه‌های حقوقی نوظهور بازخوانی کند. بدین منظور، تجارب نظام‌های منتخب از جمله آلمان (در تنش میان پارلمان نخبگان و الگوهای مشارکت پلتفرمی)، استونی و تایوان (با نهادینه‌سازی دموکراسی دیجیتال)، سوئیس (با ساختار دموکراسی نیمه‌مستقیم)، و ایالات متحده امریکا (در معرض فشارهای پلتفرمی بر نظام حزبی) بررسی و تحلیل شده‌اند. سپس وضعیت مفهومی و حقوقی نمایندگی در نظام حقوقی ایران با تمرکز بر قانون اساسی، عملکرد نهادهای انتخابی و چالش‌های نهادی موجود، نقد و آسیب‌شناسی می‌شود. نهایتاً، مقاله با ارائه راهکارهایی برای بازاندیشی در مفهوم و سازوکار نمایندگی، امکان‌های حقوقی، فناورانه و نهادی گذار به الگویی ترکیبی، شفاف و پاسخ‌گو در چارچوب مشارکت پلتفرمی را ترسیم می‌نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


استریر، ژوزف (1395). تاریخ دولت مدرن در قرون وسطی. ترجمه حسین بادامچی. تهران: نگاه معاصر.
ارسطا، محمدجواد و جعفرزاده بهاءآبادی، علیرضا (1403). «حق بر قانون­گذاری کارآمد» در فرض اختلال اجرایی ناشی از خلأ قانون عادی (مبتنی بر بند 15 سیاست­های کلی نظام قانون­گذاری و اصل 71 قانون اساسی). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 1(1)، 49-84. 10.22034/jrpl.2025.720744
بهادری جهرمی، علی، و علی‌پور، محمدرضا (۱۴۰۱). امکان‌سنجی حقوقی جمع‌سپاری تنقیح قوانین و مقررات. فصلنامه دانش حقوق عمومی، ۱۱(۳۵)، ۲۵–۵۰.
حبیب­نژاد، سیداحمد و انصاری­جم، حسن (1404). مخرج مشترک نظریات تفکیک قوا (از تفکیک قوا در حقوق اساسی معاصر تا استقلال قوا در حقوق اساسی ایران). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 2(3)، 83-110. 10.22034/jrpl.2025.2055916.1141
رفیعی علوی، سید احمد. (۱۴۰۲). فلسفه حقوق در شفافیت پارلمان با تطبیق بر مطالعه احکام قانونی طرح قانونی «شفافیت آراء نمایندگان». فصلنامه فلسفه حقوق، ۲(۱)، ۷۳–۹۸.
عنایت، حمید (1349). بنیاد فلسفه سیاسی در غرب از هراکلیت تا هابز. تهران: فرمند.
کاپلسون، فردریک (1360). کانت. ترجمه منوچهر بزرگمهر. تهران: دانشگاه صنعتی شریف.
کرمی، سعید. (۱۴۰۱). شفافیت آرای نمایندگان مجلس: بایسته‌ها و ضرورت‌ها. فصلنامه حقوق اسلامی، ۱۹(۷۵)، ۱۴۱–۱۵۹.
لاک، جان (1392). دو رساله حکومت. ترجمه فرشاد شریعت. تهران: نگاه معاصر.
محمدی احمدآبادی، حسین و برزگر خسروی، محمد. (۱۴۰۱). امکان‌سنجی حقوقی شفافیت آرای نمایندگان. فصلنامه دانش حقوق عمومی، ۱۱(۳۸)، ۲۶–۵۶.
محمدی­احمدآبادی، حسین، و صابری دمنه، علی. (۱۴۰۲). بررسی و تحلیل مبانی و ابعاد شفافیت قوای سه‌گانه. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل 19584
ملک‌نژاد، محمدحسین.، و ارفع‌الرفیعی، حمیدرضا. (۱۳۹۶). امکان‌سنجی جمع‌سپاری قانون‌نویسی در نظام قانون‌گذاری ایران. اولین کنفرانس حکمرانی و سیاستگذاری عمومی.
هابز، توماس (1381). لویاتان. ترجمه حسین بشیریه. تهران: نشر نی.
هگل، گئورگ ویلهلم فریدریش (1373)،.اصول فلسفه حق. ترجمه عزت‌الله فولادوند. تهران: خوارزمی.