دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

از محکمه تا پلتفرم: جامعه‌شناسی حقوقی کنشِ قضات در شبکه‌های اجتماعی با تأکید بر اینستاگرام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی، گروه حقوق دانشکده علوم انسانی دانشگاه شاهد، تهران، ایران
2 دانش‌جوی دکتری حقوق عمومی دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/jrpl.2026.2085245.1208
چکیده
در سال‌های اخیر، بخشی از قضاتِ ایرانی همانند سایر اقشارِ جامعه در شبکه‌های اجتماعی علی‌الخصوص در اینستاگرام به تولید محتوا، پاسخ‌گویی به مخاطبان و روایت‌گری از وجوه حرفه‌ای و شخصی زندگی خود پرداخته‌اند. این کنش رسانه‌ای، پرسش‌های تازه‌ای را درباره نسبت زیستِ مجازی قضات با اصول بی‌طرفی، استقلال، شأن قضایی و اعتماد عمومی به نظام عدالت برمی‌انگیزد. به‌ویژه آن‌که اینستاگرام یکی از مهم‌ترین میدان‌های شکل‌گیری و گردش گفتارهای حقوقی و کیفری در افکار عمومی معاصر شده است. پژوهش حاضر، با تمرکز بر فعالیتِ ارتباطی قضات در مقام کاربر این قبیل شبکه‌های اجتماعی نظیر ایجاد و اداره صفحه، انتشار پست و استوری، حضور در لایو و تعامل با مخاطبان، و نه استفاده از داده‌های این سکو برای کشف جرم یا تحقیقات مقدماتی، در پی آن است که ابعاد و پیامدهای این کنش‌گری مجازی را با رویکرد جامعه‌شناسی حقوق و در پرتو مفاهیم مبانی حقوقی درباره مشروعیت قضایی و حاکمیت قانون واکاوی نماید. مطالعه‌ای که به روش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد کنش رسانه‌ای سنجیده قضات می‌تواند فرصت‌هایی چون تبیین قوانین و ارتقای سواد حقوقی جامعه، ترویج فرهنگ قانون‌گرایی، تبادل دانش و تجربه میان کارگزاران حقوق، شفاف‌سازی مسئولانه برخی مسائل قضایی و تعامل سازنده با نسل جوان را فراهم آورد و بدین‌وسیله، در تقویت ادراک عمومی از عدالت و اعتبار نهاد قضایی مؤثر باشد. در عین حال، مخاطراتی همچون نقض حریم خصوصی و محرمانگی، موضع‌گیری‌های سیاسی و جنجالی، لغزش به سمت عوام‌گرایی کیفری، بروز رفتارهای شبهه‌ناک و خدشه‌دار شدن ظاهر بی‌طرفی، و نیز اعتیاد رسانه‌ای و تمرکززدایی از امر قضا، می‌توانند استقلال، شأن قضایی و اعتماد شهروندان به دستگاه قضا را تضعیف نماید. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد که سامان‌دادن به حضور قضات در اینستاگرام و امثالِ آن، مستلزم ترسیم چارچوبی هنجاری و اخلاق حرفه‌ای مشخص برای کنش رسانه‌ای آنان است. چارچوبی که امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های این سکو و کلیه شبکه‌های اجتماعی را فراهم آورد، بی‌آن‌که به مشروعیت هنجاری حکم قضایی و اعتماد عمومی به حاکمیت قانون آسیب برساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی

1.      آقایی، سارا (1397). تحلیل جرم در جرم‌شناسی فرهنگی. چاپ اول. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
2.      اصحابی، فاطمه، حمیداوی، علی و موسی زاده میخوش، رضا (1404). هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایده‌گرایانه. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، 2(4)، 94–125. https://doi.org/10.22034/jclc.2025.2065927.1221
3.      اکبری رودپشتی، عظیم و زمانی، سیدقاسم (1397). نزاکت قضایی در نظام حقوقی ایران. مجله حقوق اسلامی، 15 (59)، 89-122.
4.      الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1402). درآمدی بر حقوق جزای عمومی. چاپ هشتم. ویراست دوم. تهران: نشر میزان.
5.      ایروانی، باقر (1397). دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی علی مذهب الجعفری. جلد3. چاپ اول. قم: انتشارات فقه.
6.      برول، هانری (1402). جامعه‌شناسی حقوق. ترجمه سیدابوالفضل قاضی، تهران: نشر میزان.
7.      بخشیان، مهدی (1394). پایش آسیب‌ها: اینستاگرام. نشریه پایش سبک زندگی، (9)، 1-10.
8.      پورمحمدی، رضا، یوسفی، محمدمهدی و شاهنوش فروشانی، محمدعبدالصالح (1400). تأثیر پیشینه اجتماعی قضات بر آرای قضایی. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، 51(3)، 409-427.
9.      ترابیان، مرتضی (1402). تأثیرات مثبت و منفی فضای مجازی. پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، 1(2)، 181-194.
10.    توکلی‌کیا، امید (1400). اصول بنگلور در خصوص رفتار قضایی از منظر حقوق اسلامی. فصلنامه علمی تخصصی دانشنامه‌های حقوقی، 4(13)، 13-50.
11.    حلّاق، وائل (1386). تاریخ تئوری‌های حقوقی اسلامی. ترجمه محمد راسخ، تهران: نشر نی.
12.    خسروی، احمد و نوروزی، حامد (1399). حق بر فهم قانون. مجله حقوقی دادگستری، 84(111)، 65-87.
13.    خضری، فاروق(1401). زبان قانون. چاپ اول، تهران: نشر نقد فرهنگ.
14.    خیجی، علی و بیک، فاطمه و علیشاهی، فاطمه و برزمینی، مریم (1401). آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی. مجله پیشرفت های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، 6(63)، 27-37.
15.    خیرخواه، وجیهه و سایبانی، علیرضا (1398). بررسی حفظ شئون قضایی در سند بنگلور و مقررات کیفری ایران. فصلنامه تخصصی دانشنامه‌های حقوقی، 2(2)، 126-144.
16.    دانایی‌فرد، حسن، آذر، عادل و صالحی، علی (1389). قانون‌گریزی در ایران: تبیین نقش عوامل سیاسی، اقتصادی، مدیریتی و اجتماعی-فرهنگی. فصلنامه دانش انتظامی، 3(44)، 7-65.
17.    دفلم، متیو (1401). جامعه‌شناسی حقوق نمودهای یک سنت علمی. ترجمه اکبر احمدی، تهران: نشر علم.
18.    راسخ، محمد (1402). حق و مصلحت. جلد2، چاپ هشتم، تهران: نشر نی.
19.    ربیعی، علیرضا، ملک محمدی، مهراب، و قجری، حسینعلی (1395). تبیین جامعه شناختی عوامل موثر بر نگرش جوانان به قانون گریزی (جوانان 14 الی 29 ساله شهر بروجن). مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 15(32 )، 153-170.
20.    رضائی، آزاد، ویژه، محمدرضا و وکیلیان، حسن (1401). قواعد رفتاری حاکم بر قضات در امریکا و ایران. فصلنامه تعالی حقوق، 8(3)، 3-35.
21.    رضی ‌پور، پرنیا (1401). تحلیل آسیب‌ها و مخاطره‌های رسانه اجتماعی اینستاگرام. فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، 12(1)، 173-200.
22.    رضی‌خادمی، فاطمه، ایروانیان، امیر و پاکنهاد، امیر (1398). معیارهای حقوقی اخلاقی ناظربر گزینش قضات؛ در نظام حقوقی ایران و آمریکا. فصلنامه علمی جامعه شناسی سیاسی ایران، 2(3)، 407-418.
23.    زارع شاه‌آبادی، اکبر و ترکان، رحمت‌الله (1391). عوامل قانونگرایی شهروندان در شهر یزد. فصلنامة علمی ـ پژوهشی رفاه اجتماعی، 13(50)، 159-205.
24.    سلگی، محمد و مصطفی‌پور، وحید (1400). انگیزه‌های عضویت در شبکه اجتماعی اینستاگرام. فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 22(54)،  119-136.
25.    شمشادی، امیرحسین، مظفری، افسانه؛ سلطانی‌فر، محمد و فرهنگی، علی‌اکبر (1399). شناسایی مؤلفه‌های فرهنگ حاکم در شبکه اجتماعی اینستاگرام. فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، 6(24)، 311-344.
26.    صدری خانلو، علی، شاملو، باقر و نجفی‌توانا، علی (1401). مبانی عوامل‌گرایی کیفری و پیامدهای آن در سیاست جنایی. کارآگاه، 16(59)، ۱۱۱–۱۲۱.
27.    صفائی، سید حسین و درویش زاده، محمد (1402). فضیلت در دسترس بودن قاضی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 6(18)، 9–6. https://doi.org/10.22034/law.2023.705317
28.    عاملی(شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1359). الروضه‌البهیه فی شرح اللمعه‌الدمشقیه، ج3، قم: داوری.
29.    عرب، بهاره و موسوی‌زاده مرکیه، سید شهاب‌الدین (1400). نقش قوه قضاییه در شکل‌گیری مؤلفه‌های فرهنگی قانون‌گرایی. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، 26(93) ۲۳۷–۲۵۵.
30.    عقیلی، سیدوحید و پوری، احسان (1390). تاثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر ارتباطات بین فردی کاربران. فصلنامه فرهنگ ارتباطات، 1(3)، 25-45.
31.    قاضی، سیدابوالفضل (1402). بایسته‌های حقوق اساسی. چاپ شصت و ششم. تهران: نشر میزان.
32.    قلی‌زاده، میثم، سلطانی، عباسعلی و قبولی درافشان، محمدهادی (1401). استقلال قضایی در نظام حقوقی ایران؛ تاملی بر تحولات تاریخی از دوره مشروطه تا قانون اساسی (با تاکید بر مرحله استخدام و گزینش). پژوهش های نوین حقوق اداری، 5(16)، 65-90.
33.    کبیری، امید؛ تقی‌پور، فائزه و پیکری، محمدرضا (1401). سنجش تنوع ارتباطات انسانی در شبکة اجتماعی اینستاگرام بین کاربران ایرانی. فصلنامه مطالعاتی و تحقیقاتی وسایل ارتباط جمعی، 34(3)، 55-81.
34.    کریمیان، کبری، پارسامهر، مهربان و افشانی، سید علیرضا (1397). عوامل مؤثر بر گرایش به شبکه‌های اجتماعی مجازی؛ مورد مطالعه: دانش‌آموزان دختر دبیرستان‌های شهر شهرکرد. فصلنامه علوم اجتماعی، 25(80)، 209–237.
35.    کریمی، بهزاد، دلاور، علی و فرهنگی، علی‌اکبر (1400). اینستاگرام: شیوۀ جدید دیدن و دیده‌شدن و پیامدهای آن. فصلنامه علمی رسانه، 32(1)، 29-51.
36.    گوینده، حمید (1403). مهارت‌های قضاوت، نبایدها و بایدها. چاپ دوم. تهران: پژوهشگاه قوه قضائیه.
37.    گیدنز، آنتونی (1399). جامعه‌شناسی. ترجمه حسین چاووشیان، تهران: انتشارات علمی.
38.    محمدی، محمود (1401). واکاوی فرصت‌ها و تهدیدهای شبکه اجتماعی اینستاگرام. فصلنامه مطالعات سیاست گذاری تربیت معلم، 5(2)، 33-60.
39.    موسوی‌‌زاده مرکیه، سیدشهاب‌الدین (1395). تنش و تضاد قانونگرایی و فرهنگ در عصر جهانی شدن. فصلنامه پژوهش‌های بین الملل، 6(21)،  135-158.
40.    ناجی، مرتضی (1385). بیطرفی در دادرسی کیفری. مجله حقوقی دادگستری، 70(56و57)، 29-78.
41.    هاشمی، سیدمحمد (1402). حقوق اساسی جمهوری اسلامی. جلد2. چاپ سی و دوم. تهران: نشر میزان.
42.    همتی، مجتبی و داودی، غلامرضا (1396). مطالعه تطبیقی استانداردهای رفتار قضایی(اسلام، ایران، چین و آمریکا) در پرتو اصول بنگلور. مجله مطالعات حقوقی دانشگاه شـیراز، 9(2)، 276-310.
43.    یعقوبی زرندینی، محمد، قماسی، سعید و خدادی، ابوالقاسم (1398). زمینه‌های  ساختاری وقوع جرائم قضایی قضات ایران. مجله حقوقی دادگستری، 83(107)،  134-113.

English

1.       Ellison, N. B. and D. M. Boyd (2007). "Social Network Sites: Definition, History and Scholarship", Journal of Computer-Mediated Communication.13(1), 210-230.
2.       Fuller, L. L. (1978). The morality of law .Yale Univ. Press.40(2), 270-279.
3.       Wilson, Aurora J.( 2012). let's Be Cautions Friends: The Ethical Implications Of social networking for members of the judiciary. Washington journal of law, technology & arts, 7(3),225-236.
4.       Andreassen, C., & Pallesen, S. (2014). Social Network Site Addiction - An Overview. Current Pharmaceutical Design, 20(25), 4053 -4061.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.