دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوگانگی سیاست‌گذاری جنایی ایران در مجازات‌های جایگزین حبس؛ تحلیل دوره مراقبت و محرومیت از حقوق اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/jrpl.2026.2086033.1211
چکیده
گسترش فزاینده جمعیت کیفری، ناکارآمدی کارکردهای اصلاحی زندان، هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی نگهداری محکومان، و پیامدهای نامطلوب مجازات‌های سالب آزادی بر فرآیند بازاجتماعی‌سازی بزهکاران، ضرورت بازاندیشی در سیاست‌گذاری جنایی و بهره‌گیری از واکنش‌های کیفری جایگزین را بیش از پیش آشکار ساخته است. در همین راستا، قانون‌گذار ایران با الهام از تحولات نوین حقوق کیفری و جرم‌شناسی و در چارچوب قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، مجازات‌های جایگزین حبس را به‌عنوان ابزاری برای تحقق عدالت کیفری افتراقی و کاهش استفاده از مجازات زندان پیش‌بینی کرده است. در میان این مجازات‌ها، «دوره مراقبت» و «محرومیت از حقوق اجتماعی» از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند؛ با این حال، تفاوت آشکار در فلسفه، کارکرد و شیوه اجرای این دو نهاد، این پرسش اساسی را مطرح می‌سازد که دوگانگی سیاست‌گذاری جنایی در این حوزه بر چه مبانی استوار است و چگونه می‌توان هم‌زمان رویکرد اصلاحی و بازاجتماعی‌ساز دوره مراقبت را با رویکرد محدودکننده محرومیت از حقوق اجتماعی در چارچوب مجازات‌های جایگزین حبس توجیه و ارزیابی کرد؟

پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تحلیل مبانی، اهداف و کارکردهای این دو نهاد پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دوره مراقبت با اتکا بر نظارت قضایی، مداخلات اصلاحی، حمایت نهادی، آموزش، درمان و ارتقای مهارت‌های فردی و اجتماعی، جلوه‌ای از سیاست جنایی اصلاح‌مدار و بازپرورانه محسوب می‌شود و بیش از آنکه ماهیتی تنبیهی داشته باشد، بر کاهش عوامل جرم‌زا و تسهیل بازگشت بزهکار به جامعه تمرکز دارد. در مقابل، محرومیت از حقوق اجتماعی، هرچند در زمره مجازات‌های جایگزین حبس قرار گرفته است، با محدودسازی دسترسی محکوم به برخی حقوق، امتیازات و موقعیت‌های اجتماعی، بیانگر رویکردی محدودکننده، بازدارنده و مبتنی بر مدیریت خطر و حمایت از منافع عمومی است. با وجود این تفاوت‌ها، این دو نهاد نه در تعارض، بلکه در امتداد یکدیگر و مکمل هم هستند و قانون‌گذار از رهگذر تلفیق آن ها، سیاستی افتراقی و چندلایه را در قبال بزهکاران دنبال کرده است؛ سیاستی که ضمن کاهش توسل به حبس، به‌طور هم‌زمان اهدافی چون بازاجتماعی‌سازی، پیشگیری از تکرار جرم، حمایت از جامعه، فردی‌سازی واکنش کیفری و تحقق اصل تناسب میان جرم، شخصیت بزهکار و پاسخ کیفری را دنبال می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.      احمدزاده، رسول و تام، مجتبی(1402). آیین کیفردهی، چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
2.      اردبیلی، محمدعلی (1393). حقوق جزای عمومی، جلد سوم، چاپ چهارم، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
3.      الهام، غلامحسین و برهانی، محسن(1392). درآمدی بر حقوق جزای عمومی (واکنش در برابر جرم)، چاپ اول، تهران: میزان.
4.      الهی منش، محمدرضا و مرادی، محسن(1404). حق بر مجازات نشدن؛ رویکردی نوین در کاربرست پاسخ های کیفری، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، 2 (3 ): 58-104.
5.      توجهی، عبدالعلی(1402). نهادهای ارفاقی در قانون مجازات اسلامی، چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
6.      توجهى، عبدالعلى و زارع، ابراهیم(١٣٩٨). سابقه محکومیت کیفرى به عنوان جلوهاى از حالت خطرناک و کاربست آن در مجازات هاى جایگزین حبس، آموزه هاى حقوق کیفرى، 16 (17): 3-28.
https://cld.razavi.ac.ir/article_502.html
7.      توجهى، عبدالعلى(١٣٩٤). آسیب شناسى قانون مجازات اسلامى مصوب سال ١٣٩٢، تهران: انتشارات مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه
8.      تونرى، مایکل (١٣٨٧). «کیفرهاى اجتماع محور در ایالات متحده آمریکا»، مجله حقوقى دادگسترى، ترجمه مینا صدیق فر، 72 (64): 191-220.
https://www.jlj.ir/article_11269.html
9.      جانی پور، کرم؛ صالحی، علی و صالحی، زینب(1405). کمینه سازی مجازات حبس: مطالعه تطبیقی فقه اسلامی، نظام عدالت کیفری ایران و امریکا، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 9 (30 ): 80-129.
10.  حاجى تبار فیروزجائى، حسن(١٣٨6). جایگزین هاى حبس در حقوق کیفرى ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات فردوسى.
11.  خاکسار، داوود و حسین غلامى(١٣٩٧). سیاست جنایى قضایى ایران در رابطه با مجازاتهاى جایگزین حبس، پژوهش هاى حقوق جزا و جرم شناسى، 6 (11): 131-159.
https://jclc.sdil.ac.ir/article_66827.html
12.  خالقی، علی(١٣٩3).  نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. چاپ اول. تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
13.  خلیلى کالى، قاسم، ومحرابى کالى، افشین(١٣٩٨). بررسى تطبیقى مجازات جایگزین حبس در نظام هاى حقوقى ایران و فرانسه. مجله علمى علوم اسلامى انسانى،(١٨)٥: 67-77.
14.  رایجیان اصلی، مهرداد(1401). کلیات جرم شناسی: محتوا و تحول؛ از دیروز تا امروز، چاپ اول، تهران: نشر نگاه معاصر.
15.  زراعت، عباس(1392). شرح مختصر قانون مجازات اسلامی (مصوب 1392)، چاپ اول، تهران: ققنوس.
16.  عبداللهى، افشین (١٣٩٩). ارزیابى مقررات مربوط به اعاده حیثیت در قانون مجازات اسلامى ١٣٩٢، فصلنامه مطالعات حقوقى دانشگاه شیراز، 12 (36): 195-229.
https://jls.shirazu.ac.ir/article_5770.html
17.  غلامى، حسین(١٣90)، تکرار جرم بررسی حقوقی و جرم شناختی، چاپ سوم، تهران: انتشارات میزان.
18.  کرامتی معز، هادی(١4٠3). جرم شناسی (طرح مباحث نوین در دانش جرم شناسی)، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
19.  متین پارسا، محمد و مؤذن‌زادگان، حسنعلی (١4٠١). چالش های  سیاست جنایی قضایی در کاربست مجازات خدمات عمومی رایگان، مجله حقوقی دادگستری، 86 (118): 279-312.
https://www.jlj.ir/article_252907.html
20.  مختارجوزانى، محمود؛ اسدى، مریم(١٣٩0). نگرشى بر قانون مجازات اسلامى مصوب ١٣٩٢، تهران، انتشارات خرسندى.
21.  منصورآبادی، عباس(1399). حقوق جزای عمومی3، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
22.  میرمحمدصادقی، حسین (1404). حقوق جزای عمومی3، چاپ اول، تهران: انتشارات دادگستر.
23.  نجفی ابرندآبادی، علی حسین(1387). کیفرهای جامعه مدار، دیباچه در بولک، برنار؛ کیفرشناسی، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، چاپ هشتم، ویراست پنجم، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
24.  نجفی ابرند آبادی، علی حسین(١٣86). مجازات­های جامعه مدار در لایحه قانون مجازات های اجتماعی جایگزین زندان: راه کاری برای کاهش جمعیت زندان، در مجموعه مقالات همایش راه کارهای کاهش جمعیت کیفری زندان، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
25.  نجفی ابرندآبادی، علی حسین(١٣81). وارسی جایگزین های مجازات زندان؛ مجله حقوقی دادگستر، شماره 38.
26.  نصر، امین و قاسمى، راضیه(١4٠٢). ارزیابى قانون کاهش مجازات حبس تعزیرى از منظر سیاست جنایى ریسک مدار. مجله پژوهش هاى حقوق جزا و جرم شناسى، ۲۲(11): 39-68.