دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوگانگی سیاست‌گذاری جنایی ایران در مجازات‌های جایگزین حبس؛ تحلیل دوره مراقبت و محرومیت از حقوق اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
گسترش فزاینده جمعیت کیفری، ناکارآمدی کارکردهای اصلاحی زندان، هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی نگهداری محکومان، و پیامدهای نامطلوب مجازات‌های سالب آزادی بر فرآیند بازاجتماعی‌سازی بزهکاران، ضرورت بازاندیشی در سیاست‌گذاری جنایی و بهره‌گیری از واکنش‌های کیفری جایگزین را بیش از پیش آشکار ساخته است. در همین راستا، قانون‌گذار ایران با الهام از تحولات نوین حقوق کیفری و جرم‌شناسی و در چارچوب قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، مجازات‌های جایگزین حبس را به‌عنوان ابزاری برای تحقق عدالت کیفری افتراقی و کاهش استفاده از مجازات زندان پیش‌بینی کرده است. در میان این مجازات‌ها، «دوره مراقبت» و «محرومیت از حقوق اجتماعی» از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند؛ با این حال، تفاوت آشکار در فلسفه، کارکرد و شیوه اجرای این دو نهاد، این پرسش اساسی را مطرح می‌سازد که دوگانگی سیاست‌گذاری جنایی در این حوزه بر چه مبانی استوار است و چگونه می‌توان هم‌زمان رویکرد اصلاحی و بازاجتماعی‌ساز دوره مراقبت را با رویکرد محدودکننده محرومیت از حقوق اجتماعی در چارچوب مجازات‌های جایگزین حبس توجیه و ارزیابی کرد؟

پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تحلیل مبانی، اهداف و کارکردهای این دو نهاد پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دوره مراقبت با اتکا بر نظارت قضایی، مداخلات اصلاحی، حمایت نهادی، آموزش، درمان و ارتقای مهارت‌های فردی و اجتماعی، جلوه‌ای از سیاست جنایی اصلاح‌مدار و بازپرورانه محسوب می‌شود و بیش از آنکه ماهیتی تنبیهی داشته باشد، بر کاهش عوامل جرم‌زا و تسهیل بازگشت بزهکار به جامعه تمرکز دارد. در مقابل، محرومیت از حقوق اجتماعی، هرچند در زمره مجازات‌های جایگزین حبس قرار گرفته است، با محدودسازی دسترسی محکوم به برخی حقوق، امتیازات و موقعیت‌های اجتماعی، بیانگر رویکردی محدودکننده، بازدارنده و مبتنی بر مدیریت خطر و حمایت از منافع عمومی است. با وجود این تفاوت‌ها، این دو نهاد نه در تعارض، بلکه در امتداد یکدیگر و مکمل هم هستند و قانون‌گذار از رهگذر تلفیق آن ها، سیاستی افتراقی و چندلایه را در قبال بزهکاران دنبال کرده است؛ سیاستی که ضمن کاهش توسل به حبس، به‌طور هم‌زمان اهدافی چون بازاجتماعی‌سازی، پیشگیری از تکرار جرم، حمایت از جامعه، فردی‌سازی واکنش کیفری و تحقق اصل تناسب میان جرم، شخصیت بزهکار و پاسخ کیفری را دنبال می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.      احمدزاده، رسول و تام، مجتبی(1402). آیین کیفردهی، چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
2.      اردبیلی، محمدعلی (1393). حقوق جزای عمومی، جلد سوم، چاپ چهارم، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
3.      الهام، غلامحسین و برهانی، محسن(1392). درآمدی بر حقوق جزای عمومی (واکنش در برابر جرم)، چاپ اول، تهران: میزان.
4.      الهی منش، محمدرضا و مرادی، محسن(1404). حق بر مجازات نشدن؛ رویکردی نوین در کاربرست پاسخ های کیفری، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، 2 (3 ): 58-104.
5.      توجهی، عبدالعلی(1402). نهادهای ارفاقی در قانون مجازات اسلامی، چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
6.      توجهى، عبدالعلى و زارع، ابراهیم(١٣٩٨). سابقه محکومیت کیفرى به عنوان جلوهاى از حالت خطرناک و کاربست آن در مجازات هاى جایگزین حبس، آموزه هاى حقوق کیفرى، 16 (17): 3-28.
https://cld.razavi.ac.ir/article_502.html
7.      توجهى، عبدالعلى(١٣٩٤). آسیب شناسى قانون مجازات اسلامى مصوب سال ١٣٩٢، تهران: انتشارات مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه
8.      تونرى، مایکل (١٣٨٧). «کیفرهاى اجتماع محور در ایالات متحده آمریکا»، مجله حقوقى دادگسترى، ترجمه مینا صدیق فر، 72 (64): 191-220.
https://www.jlj.ir/article_11269.html
9.      جانی پور، کرم؛ صالحی، علی و صالحی، زینب(1405). کمینه سازی مجازات حبس: مطالعه تطبیقی فقه اسلامی، نظام عدالت کیفری ایران و امریکا، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 9 (30 ): 80-129.
10.  حاجى تبار فیروزجائى، حسن(١٣٨6). جایگزین هاى حبس در حقوق کیفرى ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات فردوسى.
11.  خاکسار، داوود و حسین غلامى(١٣٩٧). سیاست جنایى قضایى ایران در رابطه با مجازاتهاى جایگزین حبس، پژوهش هاى حقوق جزا و جرم شناسى، 6 (11): 131-159.
https://jclc.sdil.ac.ir/article_66827.html
12.  خالقی، علی(١٣٩3).  نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. چاپ اول. تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
13.  خلیلى کالى، قاسم، ومحرابى کالى، افشین(١٣٩٨). بررسى تطبیقى مجازات جایگزین حبس در نظام هاى حقوقى ایران و فرانسه. مجله علمى علوم اسلامى انسانى،(١٨)٥: 67-77.
14.  رایجیان اصلی، مهرداد(1401). کلیات جرم شناسی: محتوا و تحول؛ از دیروز تا امروز، چاپ اول، تهران: نشر نگاه معاصر.
15.  زراعت، عباس(1392). شرح مختصر قانون مجازات اسلامی (مصوب 1392)، چاپ اول، تهران: ققنوس.
16.  عبداللهى، افشین (١٣٩٩). ارزیابى مقررات مربوط به اعاده حیثیت در قانون مجازات اسلامى ١٣٩٢، فصلنامه مطالعات حقوقى دانشگاه شیراز، 12 (36): 195-229.
https://jls.shirazu.ac.ir/article_5770.html
17.  غلامى، حسین(١٣90)، تکرار جرم بررسی حقوقی و جرم شناختی، چاپ سوم، تهران: انتشارات میزان.
18.  کرامتی معز، هادی(١4٠3). جرم شناسی (طرح مباحث نوین در دانش جرم شناسی)، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
19.  متین پارسا، محمد و مؤذن‌زادگان، حسنعلی (١4٠١). چالش های  سیاست جنایی قضایی در کاربست مجازات خدمات عمومی رایگان، مجله حقوقی دادگستری، 86 (118): 279-312.
https://www.jlj.ir/article_252907.html
20.  مختارجوزانى، محمود؛ اسدى، مریم(١٣٩0). نگرشى بر قانون مجازات اسلامى مصوب ١٣٩٢، تهران، انتشارات خرسندى.
21.  منصورآبادی، عباس(1399). حقوق جزای عمومی3، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
22.  میرمحمدصادقی، حسین (1404). حقوق جزای عمومی3، چاپ اول، تهران: انتشارات دادگستر.
23.  نجفی ابرندآبادی، علی حسین(1387). کیفرهای جامعه مدار، دیباچه در بولک، برنار؛ کیفرشناسی، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، چاپ هشتم، ویراست پنجم، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
24.  نجفی ابرند آبادی، علی حسین(١٣86). مجازات­های جامعه مدار در لایحه قانون مجازات های اجتماعی جایگزین زندان: راه کاری برای کاهش جمعیت زندان، در مجموعه مقالات همایش راه کارهای کاهش جمعیت کیفری زندان، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
25.  نجفی ابرندآبادی، علی حسین(١٣81). وارسی جایگزین های مجازات زندان؛ مجله حقوقی دادگستر، شماره 38.
26.  نصر، امین و قاسمى، راضیه(١4٠٢). ارزیابى قانون کاهش مجازات حبس تعزیرى از منظر سیاست جنایى ریسک مدار. مجله پژوهش هاى حقوق جزا و جرم شناسى، ۲۲(11): 39-68.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.