انقلاب مشروطه و ایده دولت ملی در قالب مشروطه سلطنتی: تأملی در فرجام

نظری, علی اشرف

doi:10.22034/jrpl.2026.736169

انقلاب مشروطه و ایده دولت ملی در قالب مشروطه سلطنتی: تأملی در فرجام

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

علی اشرف نظری

دانشیار، گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/jrpl.2026.736169

چکیده

انقلاب مشروطه بازتاب نخستین حرکت فراگیر ملی در تاریخ معاصر ایران بود که با فراهم نمودن نوعی اجماع عام توانست در گذار از مرزهای هویت سنتی، حرکتی را در راستای دستیابی به یک هویت سیاسی جدید بر پایه نفی استبداد، قانون خواهی، استقرار نهادهای مدرن، ایجاد نوعی خودآگاهی تاریخی، دستیابی به ترقی، تحقق آزادی و برقراری مساوات فراهم نماید. در واقع، با ظهور انقلاب مشروطه، علاوه بر ظهور گفتمان های هویتی متنوعی که گاه مفاهیم درون گفتمانی آنها کاملاً با یکدیگر متعارض به نظر می رسید، ائتلافی در سطح ملی ایجاد شد که تجربه جدیدی را پیش روی ایرانیان نهاد.
پرسش اصلی مقاله این است که ماهیت درونگفتمانی مشروطه چه بود و چه نتایجی به بار آورد؟ فرضیه مقاله این است که رسوخ جدی مفاهیم برآمده از موج اول مدرنیته در زوایای ساختاری جامعه ایران که خود را به صورت مشروطه خواهی آزادی‌خواه و استقرار دموکراسی پارلمانی متبلور ساخت. ابتکارات و نوآوری های سیاسی و شکل گیری احزاب و گروه های سیاسی جدید، موجب شکل گیری الگوی مدرن فعالیت سیاسی و جهت مندی اقدامات و فعالیت های سیاسی با هدف تحدید خودسری شاه، رفع مظالم اشراف و شاهزادگان، منع دست اندازی مالکین به حقوق و آزادی های مردم، و تلاش برای تحقق آگاهی، آزادی و برابری بود.
در این مقطع، با ایجاد نوعی دگرگونی سیاسی – اجتماعی متمایز از ادوار پیشین، شاهد شکل گیری فرایندهای جدیدی هستیم که عناصر درون گفتمانی آن دارای نوعی ناهم سنخی، ناهم زمانی و عدم انطباق با گفتمان سنتی می باشد و انقلاب مشروطه را واجد صفات و خصائلی می کند که آن را بتوان «مرز ایران قدیم و جدید» تلقی نمود. مشروطیت، نقطه عزیمت حرکتی است که در آن تلاش برای تحول در نگرش ها و پنداشت های سنتی و مناسبات ناشی از آن، و درانداختن اندیشه ها و نهادهای مدرن به نحو بارزی خط تمایزی میان انگاره ها و ایستارهای سنتی/ مدرن ترسیم می نماید.

کلیدواژه‌ها

انقلاب مشروطیت

سلطنت

ایران

قانون

آزادی