میرزا نائینی و زایش مفاهیم مدرن در ادبیات حقوقی – سیاسی ایران: خوانشی از تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه

رئیسی دهکردی, بهروز

doi:10.22034/jrpl.2026.736105

میرزا نائینی و زایش مفاهیم مدرن در ادبیات حقوقی – سیاسی ایران: خوانشی از تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

بهروز رئیسی دهکردی

دانشجوی دکتری، اندیشه سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.22034/jrpl.2026.736105

چکیده

میرزا محمدحسین نائینی از مهم‌ترین متفکران فقهی– سیاسی عصر مشروطه است که اندیشه او نقشی تعیین‌کننده در گذار مفهومی حقوق و سیاست در ایران ایفا کرده است. پرسش اصلی این مقاله آن است که میرزا نائینی چگونه و تا چه اندازه، بدون ادعای مواجهه مستقیم با فلسفه سیاسی مدرن غرب، مفاهیم نوین حقوقی و سیاسی را در چارچوب منطق فقه شیعه بازصورت‌بندی کرده، و این بازصورت‌بندی چه جایگاهی در گذار از خوانش‌های سنتی به الزامات نظم سیاسی مدرن دارد. پژوهش با رویکرد تحلیل مفهومی و خوانش تفسیری - انتقادیِ متن تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه انجام شده و شواهد متنی را در نسبت با مفاهیم محوری اندیشه سیاسی مدرن و زمینه تاریخی مشروطه واکاوی می‌کند. یافته‌های مقدماتی مقاله نشان می‌دهند که نائینی، از رهگذر مفاهیمی همچون تلقی غیرجبرگرایانه از تاریخ، تفکیک «امر دینی» و «امر وطنی» به‌مثابه بنیان حوزه عمومی، صورت‌بندی «حقوق مشترکه نوعیه» بر اساس تمایز حق و حکم، اصل برابری در حوزه سیاسی، نفی مرجعیت ذاتی قدرت، مفهوم «مستصغرین» به‌عنوان صغارت سیاسیِ برساخته، پذیرش ضمنی تفکیک قوا، و تأکید بر سازمان‌یافتگی جمعی از طریق «انجمن‌های صحیحۀ علمیه»، همگی نشانه‌های این گذار مفهومی‌اند. مبتنی بر چنین خوانشی، فرض اصلی مقاله آن است که نائینی را می‌توان متفکری جریان‌ساز و دوره‌گذار دانست که با بازآفرینی درون‌زاد مفاهیم مدرن، امکان پیوند میان خوانش‌های سنتی فقهی و الزامات نظم سیاسی مدرن را فراهم ساخته است. از این منظر، تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه نه صرفاً رساله‌ای دفاعی در حمایت از مشروطه، بلکه متنی نظری در تکوین فقه سیاسی جدید در ایران به‌شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها

میرزا نائینی

تنبیه‌المله

فقه مشروطه

مفاهیم مدرن

حقوق نوعیه

امر وطنی

تفکیک قوا

استبداد