نقش فرنگ‌رفتگان در بنیان‌گذاری حقوق عمومی ایران: از پاریس تا تهران

خندان, زهرا سادات

doi:10.22034/jrpl.2026.735845

نقش فرنگ‌رفتگان در بنیان‌گذاری حقوق عمومی ایران: از پاریس تا تهران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

زهرا سادات خندان

دانشجوی دکتری، تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.22034/jrpl.2026.735845

چکیده

تحول حقوق عمومی در ایرانِ عصر مشروطه را نمی‌توان بدون درک نقش فرنگ‌رفتگان و تجربه‌ی آنان از تمدن و اندیشه‌ی سیاسی غرب، به‌ویژه فرانسه، تبیین کرد. این مقاله با تمرکز بر سیر آشنایی روشنفکران و دیپلمات‌های ایرانی با مفاهیم نوین حاکمیت، قانون، تفکیک قوا و قرارداد اجتماعی، نشان می‌دهد که چگونه فرنگ‌رفتگان، به‌عنوان حاملان مفاهیم مدرن حقوق عمومی، در فرآیند ترجمه، اقتباس و بومی‌سازی این اندیشه‌ها نقش بنیادین ایفا کردند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از منابع فارسی (رسائل و آثار مستشارالدوله، طالبوف، ملکم‌خان و تقی‌زاده) و متون فرانسوی هم‌دوره (منتسکیو، روسو و قوانین اساسی 1789 و 1791 فرانسه)، تلاش می‌کند با روش توصیفی- تحلیلی و گردآوری اطلاعات به سبک کتابخانه‌ای، مسیر انتقال و تطور مفاهیم حقوق عمومی از پاریس به تهران را بازسازی کند. ایدة اصلی پژوهش حاضر بر این فرض استوار است که انتقال اندیشه حقوق عمومی به ایران نه از مسیر ترجمه‌های صرف، بلکه از طریق تجربة زیستة فرنگ‌رفتگان در محیط‌های علمی فرانسه و مواجهه مستقیم آنان با نظام آموزشی، فرهنگی و سیاسی غرب صورت گرفت. آنان، پس از بازگشت از آن کشور، با تألیف، ترجمه و نهادسازی، بستر معرفتی لازم برای شکل‌گیری قانون اساسی مشروطه را فراهم کردند. بدین‌سان، نقش آنان را می‌توان در حد میانجی فرهنگی میان دو سنت فکری دانست: سنت شرعی- سلطانی ایران و سنت جمهوری‌خواهی فرانسه. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که فرنگ‌رفتگان، با تفسیر و ترجمه‌ی گزینشی قانون اساسی فرانسه، مبنای نظری شکل‌گیری دولت قانون‌مدار در ایران را فراهم ساختند و میان سنت دیوانی ایران و نهادهای مدرن حکمرانی پلی مفهومی ایجاد کردند.

کلیدواژه‌ها

قانون

حقوق عمومی

فرانسه

مشروطه