قانونگرایی از پدیدههای مورد علاقه جامعه شناسی حقوق به شمار میآید که اغلب نگاهها بدان خطی، ابزاری و اقتباسی است. این در حالی است که پدیده فوق واجد خصایص پیچیدهای میباشد. در این مقاله سعی شد قانونگرایی مورد تحلیل میان رشتهای قرار گیرد و بر دادوستد آن با فرهنگ ایران زمین بر مبنای درسهایی از مشروطه تمرکز شود. با توجه به آنکه مفهوم مزبور، ظهور و قوام آن با دستگاههای معرفتی متفاوت بررسی میشود، نیل به فهمی جامع از آن، به ویژه در جامعه در حال گذارِ ایران، مستلزم ورود به حوزههای مختلفی مانند کلام، فقه، تاریخ، حقوق، جامعهشناسی، انسانشناسی، و... (تحلیل سیستمی) است. در این مقاله از روش توصیفی - تحلیلی با ابزار فیشبرداری بهره برده و سعی شد گام دیگری در حوزۀ مطالعاتی جامعهشناسی حقوق باشد. از نتایج چنین برآمد که قانونگرایی دارای جنبه اجتماعی و پدیدهای پیچیده، چندساحتی، متغیر و متنی است که در رابطهای رفت و برگشتی با مهمترین اقتضای خود – فرهنگ – قرار دارد. غایت آن نفی رفتار دلبخواهی، و روح آن نیز برابری است. چرایی رابطه مزبور بیش از همه ریشه در اهمیت وجود بستر ظهور فرهنگ قانونگرایی دارد. اهمیت اقتضای فرهنگی نیز بدان دلیل است که قانونگرایی نوعی رفتار اجتماعی بوده و این خود عمدتاً توسط هنجارهای مسلط اجتماعی الگودهی میشود. بر اساس آمارهای موجود، کشور ما در حال حاضر فاقد شرایط مطلوب برای پایداری قانونگرایی است. در جستجوی علت این ناهمنوایی، مطالعات ما نشان داد در فرهنگ ایرانی نوعی خصلت فرقهای قابل شناسایی است. این خصیصه، فرهنگ مزبور را در مقابل غایت و روح قانونگرایی قرار میدهد. اما رابطۀ مزبور از نوع تباین نیست؛ با عنایت به مناسبات رفت و برگشتیِ نظام قانونی و فرهنگ، تغییراتی از حیث تبعیت از قانون در برخی حوزههای اجتماعی به وجود آمده که نشان دهنده تحول در داد و ستد فرهنگ ایرانی با قانونگرایی است.
