دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

ماهیت حقوق دولتی معادن در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه امام صادق (ع)
2 دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/jrpl.2026.2073603.1183
چکیده
معادن به‌عنوان بخشی از انفال و ثروت‌های ملی، جایگاه ویژه‌ای در پیشرفت اقتصادی کشورها دارند و بهره‌برداری از آن‌ها همواره تابع مقررات مالی و حقوقی خاص بوده است. در اغلب نظام‌های حقوقی، دولت‌ها تحت عنوان حقوق دولتی مبالغی از بهره‌برداران دریافت می‌کنند که شیوه تعیین آن ممکن است براساس حجم یا وزن ماده معدنی استخراج‌شده، ارزش روز آن، میزان سود بهره‌بردار یا ترکیبی از این روش‌ها باشد. تحول مفهومی این نهاد در حقوق ایران، با تغییر تعریف قانونی آن از «درآمد دولت» در قانون معادن ۱۳۷۷ به «سهم دولت» در قانون اصلاحی ۱۳۹۰، ماهیت آن را از یک عارضه مالی شبیه به مالیات، به یک حق مالکانه و ذاتی نزدیک‌تر کرده است. در ایران به موجب اصول ۴۴ و ۴۵ قانون اساسی و مواد ۲ و ۱۲ قانون معادن، حق بهره‌برداری از معادن از طریق مزایده و صدور پروانه توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت به اشخاص واگذار می‌شود و بهره‌بردار مکلف است درصدی از بهای ماده معدنی درج‌شده در پروانه را به نرخ روز و تحت عنوان حقوق دولتی بپردازد. این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه اسناد قانونی و متون فقهی، در راستای پاسخ به این سؤال که ماهیت حقوقی حقوق دولتی معادن و تمایزهای اساسی آن با نهادهای مشابه در حقوق مالیه عمومی در نظام حقوقی ایران چیست، به تحلیل مفهوم و جایگاه حقوق دولتی، تمایز آن با نهادهایی همچون مالیات، عوارض، بهره‌مالکانه، حق‌الارض و خمس و نیز قالب حقوقی اعطای حق بهره‌برداری می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد حقوق دولتی نهادی مستقل از سایر ابزارهای مالی است که ماهیت آن بهره‌برداری از ثروت‌های عمومی در قالب یک قرارداد اداری غیرمعین و پرداخت معوض به دولت است. با وجود اینکه قانون، تعیین این حقوق را منوط به شرایط خاص هر معدن (مانند میزان ذخیره، روش استخراج و سودآوری) کرده است، رویه عملی غالباً به سمت تعیین نرخ‌های یکسان تمایل دارد که با اهداف قانون‌گذار فاصله دارد. بازنگری در سازوکار تعیین این حقوق بر اساس شرایط خاص هر معدن و سود بهره‌بردار، موجب شفافیت بیشتر، جذب سرمایه‌گذاری و تحقق بهتر اهداف عدالت توزیعی خواهد شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) فارسی
·        آقایی، بهمن. (1378). فرهنگ حقوقی بهمن (انگلیسی - فارسی). تهران: کتابخانه گنج دانش.
·        آقانظری، حسن. (1392). تخصیص و بهره‌برداری از انفال در ایران با مطالعه موردی واگذاری معادن. فصلنامه مجلس و راهبرد 20(73): 34-35.
·        ابراهیمی، سید نصرالله و خداپرست، ناصر (1395). تحلیل تطبیقی بهره مالکانه و پذیره نقدی در قراردادهای مشارکت در تولید نفت قاره آفریقا. فصلنامه مطالعات حقوق انرژی 2(1): 6-7.
·        امامی، سید حسن (1397). حقوق مدنی (جلد دوم). تهران: انتشارات اسلامیه.
·        انصاری، عبدالرحمن و آخوندی، مصطفی (1380). بررسی تاریخی و فقهی خمس. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
·        باریکلو، علیرضا. (1394). اموال و حقوق مالی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
·        بخشی، لطفعلی (1389). آشنایی با مالیه عمومی. تهران: سازمان چاپ روناک.
·        پیرنیا، حسین (1348). مالیه عمومی، مالیاتها و بودجه. تهران: انتشارات کتابخانه ابن‌سینا.
·        جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1400). ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
·        خمینی، سیدروح‌الله (1385). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.
·        خمینی، سیدروح‌الله (1385). صحیفه امام (دوره 22 جلدی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم.
·        دفتر همکاری حوزه و دانشگاه (1371). مبانی اقتصاد اسلامی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
·        رستمی، ولی (1401). حقوق مالیه عمومی. تهران: نشر میزان.
·        رستمی، ولی (1403). حقوق قراردادهای اداری. تهران: انتشارات دادگستر.
·        رنگریز، حسن و خورشیدی، غلامحسین (1377). مالیه عمومی و تنظیم خط مشی مالی دولت. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی.
·        سلامی,شهرام و مظهری,محمد . (1400). تکالیف مدیریت شهری در تحقق حقوق زیست محیطی شهروندان (با نگاهی به مصوبات شورای شهر تهران). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی 4(11): 84-111. doi: 10.22034/law.2021.533814.1092
·        شمس، عبدالله (1398). اجرای احکام مدنی (جلد دوم). تهران: انتشارات دراک.
·        شهیدی، مهدی (1386). حقوق مدنی 6: عقود معین (1). تهران: مجمع علمی فرهنگی مجد.
·        شیروی، عبدالحسین (1397). حقوق نفت و گاز. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
·        شیروی، عبدالحسین (1399). حقوق اقتصادی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
·        صفایی، سید حسین (1384). دوره مقدماتی حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها (جلد دوم). تهران: نشر میزان.
·        صفایی، سید حسین (1387). اشخاص و اموال. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
·        عمید زنجانی، عباسعلی (1387). کلیات حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: مجمع علمی فرهنگی مجد.
·        قربانی، منصور. (1386). زمین‌شناسی اقتصادی ذخایر معدنی و طبیعی ایران. تهران: آرین زمین.
·        کاتوزیان، ناصر (1387). درس‌هایی از عقود معین. تهران: کتابخانه گنج دانش.
·        کاتوزیان، ناصر (1394). اموال و مالکیت. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
·        کاتوزیان، ناصر (1398). قواعد عمومی قراردادها (جلد اول). تهران: انتشارات گنج دانش.
·        کنعانی، محمدطاهر. (1389). حق بهره‌برداری از معادن. فصلنامه حقوق 40(3): 281.
·        کوخایی‌زاده، کریم.، نیازی، قدرت‌اله. و رضوانی مفرد، احمد. (1397). مالکیت معدن در فقه امامیه با رویکردی به دیدگاه فقهای مذاهب چهارگانه اهل سنت. فصلنامه فقه مقارن 6(12): 122.
·        لطیفی‌نیا، مهشید. (1376). اسناد معادن ایران (1300 تا 1332 ه.ش). تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
·        محقق داماد، سید مصطفی (1386). قواعد فقه: بخش مدنی (مالکیت - مسئولیت). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
·        موسی‌زاده، رضا (1385). مالیه عمومی. تهران: نشر میزان.
·        موسی‌زاده، ابراهیم و سهرابلو، علی (1394). صلاحیت وضع عوارض و اصول حاکم بر آن در پرتو آرای دیوان عدالت اداری. فصلنامه دانش حقوق عمومی 4(11): 97-98.
·        وکیل، امیر و عسکری، پوریا (1388). قانون اساسی در نظم کنونی. تهران: مجمع علمی فرهنگی مجد.
·        هرمزی,محمد و میرزاِیی منفرد,غلامعلی . (1399). ارزیابی نقش شرکت‌های کارگزاری در مبارزه با پول‌شویی و ارائه توصیه‌های سیاستی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی 3(9): 211-244. doi: 10.22034/law.2021.525650.1057
·        هاشمی، سیدمحمد (1378). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد اول). تهران: نشر دادگستر.
ب) عربی
·        ابن ابی‌جمهور، محمدبن زین‌الدین (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیة. قم: مؤسسه سیدالشهداء (ع)، چاپ اول.
·        اراکی، محسن (1434ق). ملکیه المعادن فی الفقه الاسلامی. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
·        انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب الخمس. قم: کنگره جهانی شیخ اعظم انصاری، چاپ اول.
·        شهید اول، محمد بن مکی (1410ق). اللمعة الدمشقیه فی فقه الامامیه. بیروت: دارالتراث، چاپ اول.
·        طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1409ق). العروة الوثقی. بیروت: مؤسسة الأعلمی، چاپ اول.
·        فیاض، محمداسحاق (1401ق). الاراضی. قم: دارالکتاب.
·        فیض کاشانی، محمدمحسن (بی‌تا). مفاتیح الشرایع. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ اول.
·        کلینی، محمد بن یعقوب (1417ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
·        محقق حلی، جعفر بن حسن (1407ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سیدالشهداء، چاپ اول.
·        مفید، محمد بن محمد (1413ق). المقنعه. قم: کنگره جهانی شیخ مفید، چاپ اول.
·        منتظری، حسینعلی (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: تفکر.
·        موسوی خلخالی، سیدمحمدمهدی (1427ق). فقه الشیعه: کتاب الخمس و الانفال. قم: دارالبشیر.
·        نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
·        هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1425ق). کتاب الخمس. قم: دائرةالمعارف فقه اسلامی.