دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی

نقش نهاد قضا در تحقق عدل، امنیت و حقوق عمومی در دوره هارون الرشید عباسی(170-193ه.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری تاریخ اسلام و استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان امام رضا (ع) اندیمشک.
چکیده
نهاد قضا در دولت اسلامی، به‌ویژه در دوره خلافت هارون‌الرشید عباسی (۱۷۰–۱۹۳ق)، که روند نهادینه سازی قضاوت در آن به اوج خود رسید، به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین حکومت اسلامی برای تحقق عدل، پاسداری از حقوق عمومی و دفع ستم عمل می‌کرد و مشروعیت سیاسی نظام را استحکام می-بخشید. این نهاد با رسیدگی به دعاوی، پیشگیری از تعدی به حقوق عامه، بستر تحقق قسط اسلامی و اعتماد عمومی را فراهم می‌کرد و نقشی محوری در حفظ نظم و امنیت عمومی داشت. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که اقدامات اصلاحی هارون‌الرشید در تاسیس منصب قاضی‌القضات و گماردن چهره‌هایی برجسته چون قاضی ابویوسف در رأس دستگاه قضا، به نظام‌مند شدن دادرسی و ارتقای صلاحیت‌های شرعی و اداری قضات شد. تثبیت و تعمیق دیوان مظالم به‌مثابه یکی از جلوه‌های عدالت‌خواهی اسلامی در این دوره، زمینه ساز رسیدگی به دعاوی مردم علیه کارگزاران و عمال دولتی را فراهم ساخت و از گسترش فساد اداری و استبداد حکومتی جلوگیری کرد. افزون بر این، حمایت دستگاه قضا از اهل ذمه و اقلیت‌های مذهبی، مصداقی از رعایت عدالت اجتماعی و تمدن حقوقی عباسیان به‌شمار می‌رفت. همچنین، حضور فعال قضات در سفرهای رسمی خلیفه، مشارکت آنان در مهار بحران‌های سیاسی و امنیتی و اهتمام به رعایت حقوق رعایا، جایگاه اجتماعی و سیاسی نهاد قضا را برجسته می‌ساخت. استقلال نسبی قضات از نهاد خلافت، شایستگی علمی آنان در فقه و حدیث، و التزام عملی به موازین شرع، موجبات تقویت اعتماد عمومی و تثبیت عدالت اجتماعی را فراهم آورد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که استقلال نسبی قضات، شایستگی حرفه‌ای و التزام به اجرای عدل، پایه‌های اصلی تأمین حقوق عامه و امنیت عمومی را شکل می‌داد و پیوند میان عدالت قضایی و اقتدار سیاسی، زمینه‌ تداوم مشروعیت خلافت و استقرار نظم پایدار در جامعه اسلامی را فراهم آورد./نتایج تحقیق حاکی از آن است که استقلال نسبی قضات، شایستگی حرفه‌ای و التزام به اجرای عدل، پایه‌های اصلی تأمین حقوق عامه و امنیت عمومی را شکل می‌داد و پیوند میان عدالت قضایی و اقتدار سیاسی، زمینه‌ تداوم مشروعیت خلافت و استقرار نظم پایدار در جامعه اسلامی را فراهم آورد./
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف)منابع فارسی
- ابن­اثیر، عزالدین(بی­تا). تاریخ کامل، ترجمه عباس خلیلی، به تصحیح مهیار خلیلی، ج10، تهران: شرکت سهامی چاپ و کتب ایران.
- ابن­خلدون، محمدبن عبدالرحمن(1390)، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج2، تهران: علمی و فرهنگی.
- ابن­طقطقی، محمدبن­علی­بن­طباطبا(1367)، تاریخ فخری(در آداب­ ملکداری ­و دولت­های اسلامی)، ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: علمی و فرهنگی.
- ابوالفرج الاصفهانی، علی بن حسین(1389) مقاتل الطالبین، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- ابویوسف، یعقوب ابن ابراهیم(1399)، الخراج، ترجمه محمدرحیم ربانی­زاده، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- اشپولر، برتولد،(1386)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، ج1، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- اللیثی،سمیره مختار،(1387)، مبارزات شیعیان در دوره نخست خلافت عباسیان، ترجمه سید کاظم طباطبایی، تهران: به نشر.
- امام­شوشتری، محمدعلی(1350). «تاثیر حقوق ایرانی روزگار ساسانی در گسترش حقوق اسلامی»، مجله معارف اسلامی (سازمان اوقاف)، (ش 13)، صص51-55.
- بلاغی، صدرالدین،(1358)، عدالت و قضاء در اسلام، تهران: نشر امیرکبیر.
-جعفریان، رسول،(1391)،گزیده حیات سیاسی و فکری امام شیعه، قم: دفتر نشر معارف.
- حسن، ابراهیم حسن(1386)، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: جاویدان.
 
- خضری، احمدرضا،(1384)، تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه، تهران: انتشارات سمت.
- خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین(1380)، حبیب­السیر، با مقدمه جلال­الدین همائی، ج2، تهران: خیام.
-  خنجی­، فضل­الله بن روزبهان(1996م/1386ق)، سلوک الملوک، با مقدمه و تصحیح محمد نظام الدین، حیدر آباد هند: جی- ام- پرینتینگ پریس.
- درویش زاده، محمد(1403)، «مفهوم تحقیق و توسعه در حقوق عمومی»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، دوره 1(ش1)، صص 7-13. 10.22034/jrpl.2025.721268
-  زیدان، جرجی(1384)، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهرکلام، تهران: امیرکبیر.
-  ساکت، محمدحسین(پاییز و زمستان 1376)، «سازمان قاضی­القضات در جهان اسلام»، نشریه دانشکده الهیات مشهد، شماره 37 و 38، 64(30)، صص51-94.
-  ساکت، محمدحسین،(1365)، نهاد دادرسی در اسلام، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- سیوطی، جلال­الدین(1394)، تاریخ خلفا، ترجمه عبدالکریم ارشد، تهران: نشر احسان.
-  طبری، محمد بن جریر(1390)، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 12، تهران: اساطیر.
- فرهمندپور فهمیه، خضری، احمدرضا و محبوبه فرخنده­زاده،( زمستان1390)، «تحولات دیوان قضایی و تأثیر آن بر وضعیت و جایگاه قضاوت؛ از اوایل خلافت عباسی تا تسلط آل بویه بر بغداد»، فصلنامه مطالعات فرهنگی، سال سوم، شماره دهم.82-102.
- فیاض، علی اکبر(1384)، تاریخ اسلام، تهران: دانشگاه تهران.
- کتابی، عبدالحی،(1391)، نظام اداری مسلمانان در اسلام، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با همکاری اننتشارات سمت.
- گراوند، مجتبی؛ آرزم نژاد، عادله(1398)،«واکاوی تعامل سه گانه قضاوت، خلفا و مردم در عصر خلافت عباسی»، فصلنامه تاریخ نو، دوره بیست و هفت. صص 41-57.
-  ماوردی، علی بن محمد(1383)، آیین حکمرانی، ترجمه و تحقیق حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی.
- متز، آدام (1388)، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.
- مجمل­التواریخ والقصص،(1389)، به تصحیح ملک الشعرای بهار، به اهتمام محمد رمضانی، تهران: انتشارات اساطیر.
- مستوفی، حمدالله،(1381)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوائی، تهران: امیرکبیر.
- مسعودی، علی بن حسین (1381). التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
- مسعودی، علی بن حسین (1382). مروج­الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 2، تهران: علمی و فرهنگی.
- یعقوبی، ابن واضح (1382)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، ج2، تهران: علمی و فرهنگی.
 
ب)منابع عربی
- ابن­جوزی، عبدالرحمن(بی­تا)، المنتظم­فی­تاریخ­الامم­والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، ج9و10، بیروت: دارالکتب العلمیه.
- ابن­سعد، محمد، (بی­تا)، الطبقات الکبری، جلد هفتم، بیروت: دارصادر.
- ابنﻋﺒﺪاﻟﺤﻜﻢ القریشی، ابوالقاسم،(1996م)، فتوح مصر و اخبارها، بیروت: دارالفکر.
- ابن­کثیر، ابوالفداء اسماعیل(1408ق)، البدایه و النهایه، به تصحیح و تعلیق علی شیری، ج 10، بیروت لبنان: دارالحیاء التراث العربی.
- ابن­منظور، محمدبن مکرم(1414ق)، لسان­العرب ،ج 15، بیروت: دارصادر.
- العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق،(1871م)،بغداد: چاپ دخویه، لیدن.
- خطیب بغدادی، ابوبکر احمدبن علی(1422ق)، تاریخ بغداد،تحقیق بشارعواد معروف، اهتمام مصطفی الشکیری، ج7و16، بیروت: دارالمغرب الاسلامی.
- قلقشندی،ابوالعباس احمدبن علی،(1407ق)، صبح الاعشی فی صناعه الانشاء، ج1، بیروت: دارالکتب العلمیه.
- کندی، ابوعمرمحمدبن یوسف(1424ق/2003م)، الولاه و القضا، تحقیق محمدحسن اسماعیل و فریدالمزیدی، ج1، بیروت: دارالکتب العلمیه.
-  --------------------(1426ق/2005م)، اخبار قضاه مصر، به روایت محمد عبدالرحمن البزاز، تحقیق و بررسی حسین انصار، قاهره: دارالکتب والوثائق القومیه.
- وکیع، ابوبکر محمد بن خلف بغدادی(1366ق/1947م). اخبار القضاه، تحقیق عبدالعزیز مصطفی المراغی،ج3، قاهره مصر: المکتبه التجاریه الکبری.