پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Persistent Constraints of Iranian Law over 120 Years after the Constitutional Revolution سرمقاله: تنگناهای ماندگار حقوق ایران در طول یکصد وبیست سال پس از مشروطه 16 34 737550 10.22034/jrpl.2026.737550 FA محمد درویش‌زاده رییس پژوهشکده حقوق و قانون ایران و قاضی پیشین دیوانعالی کشور ، تهران، ایران 0009-0008-0804-8646 Journal Article This editorial examines the significance of studying the development of public law during the Constitutional Revolution in Iran and argues that this historical period remains essential for understanding the contemporary challenges of the Iranian legal system. It first outlines the principal reasons why revisiting the Constitutional era continues to be necessary, even in times of national crisis, and then proposes a conceptual framework for analyzing the enduring structural obstacles that have shaped the trajectory of Iranian public law over the past 120 years. The editorial identifies five persistent legal constraints: institutional rigidity, linguistic and conceptual misunderstanding, exhausting temporal asymmetry within society, the unresolved coexistence of sacred and secular sources of legitimacy, and the absence of effective intermediary institutions between society and political power. Rather than viewing these challenges as isolated or accidental phenomena, the article argues that they are historically rooted and continuously reproduced through recurring institutional and social dynamics. It concludes that strengthening the rule of law requires not only legislative reform but also a deeper understanding of the historical evolution of Iran's legal institutions and the structural conditions that have sustained these enduring constraints. مقاله‌هایی که در این شماره نشریه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی آمده است، به موضوع «توسعه حقوق عمومی در عصر مشروطه» اختصاص دارد. ممکن است این پرسش مطرح شود که اصولاً بررسی این موضوع چه ضرورتی دارد؟! و خصوصاً در زمانه‌ای که کشور عزیزمان درگیر تجاوز اسرائیل و آمریکا است، پرداختن به این مسائل چه توجیهی دارد؟ در این یادداشت، ابتدا اشاره‌ای داریم به ۹ دلیلی که ضرورت پرداختن به این موضوع را نشان می‌دهد. سؤال بعدی، قدر مشترک مقاله‌های این نشریه است. اگرچه نگارش این مقاله‌ها مستقل از یکدیگر انجام شده است، اما قدر مشترک آن‌ها می‌تواند به ۵ تنگنای ماندگار در نظام حقوقی ایران اشاره کند. این تنگناها در طول ۱۲۰ سال پس از مشروطه، به شکلی وجود داشته و سوگمندانه می‌توان گفت اکنون نیز (در سال ۱۴۰۵) با شکل‌های مختلفی از همان تنگناها مواجه هستیم. عناوین این تنگناهای حقوقی ماندگار عبارتند از: ۱- تنگنای تصلب نهادی که نهادهای مدرن را استحاله می‌کند و کارکردهای آن را تغییر می‌دهد. ۲- تنگنای سوءتفاهم زبانی و مفهومی که واژگان حقوقی، همچون قانون، عدالت و آزادی را دچار چندمعنایی می‌کند. ۳- تنگنای ناهمزمانی فرساینده که همواره بخشی از جامعه ایران در فاصله‌ای چندقرنی با بخش دیگر جامعه قرار داشته‌اند. ۴- تنگنای سازگاری میان دو منبع مشروعیت قدسی و عرفی که در طول ۱۲۰ سال، ترکیب سازنده این دو منبع حقوقی همواره در نوسان بوده است. ۵- تنگنای فقدان میانجی که غالباً قانون در مواجهه با قدرت تنها بوده و نهاد واسط و میانجی‌گری طبقات اجتماعی، حضور فعالی نداشته است. https://jrpl.illrc.ac.ir/article_737550_5754abb65115970463ce28c0d6e1d5b2.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 From the Prayer of the Sinful Subject to the Cry of the Protesting Citizen: A Phenomenology of Protest from the Pre‑Constitutional Era to the Constitutional Revolution از دعای رعیت گناهکار تا فریاد شهروند معترض پدیده‌شناسی اعتراض از پیشامشروطه تا مشروطه 35 99 735828 10.22034/jrpl.2026.735828 FA مسعود احمدنژاد فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد،حقوق بین‌الملل، دانشگاه تهران، تهران، ایران اشکان افشنگ فارغ‌التحصیل کارشناسی حقوق، دانشگاه آزاد، واحد خوراسگان، خوراسگان، ایران Journal Article Protest, as a fundamental form of social action, is deeply intertwined with the dominant conception of political subjectivity, the structure of power, and the status of law. In Iranian history, protest is not merely a reactive behavior; it is a vital indicator of the evolving relationship between state and society. Adopting a phenomenological approach grounded in public law, this article examines the transformation of “protest” during the transition from subject hood to citizenship, spanning the pre-constitutional era to the Constitutional Revolution. The central question is how protest evolved from a moral and religious act largely situated outside the formal legal order into a phenomenon intelligible within the horizon of law and public rights. This article posits that protest serves as a mirror reflecting the transformation of political humanity in Iran. In the pre-constitutional era, the political individual was defined as a subject (ra‘iyat), precluding the possibility of protest in a juridical sense. Responses to power were typically expressed through supplication, endurance, or individual petitions for redress.As social and economic crises intensified in the nineteenth century, a pre-political collective consciousness emerged, creating the conditions for organized social dissent. Within this context, the Tobacco Protest serves as a historical turning point, representing the first widespread, organized challenge to the state and overturning the prevailing perception of society’s incapacity vis-à-vis political power. The article demonstrates that while these protests possessed social legitimacy, they lacked juridical articulation prior to the Constitutional Revolution. The Constitutional Movement, therefore, represented a pivotal attempt to translate the social experience of protest into a legal framework grounded in the recognition of the citizen, the limitation of power, and the rule of law. Ultimately, this article argues that the right to protest is the historical product of this transformative trajectory, and that any analysis of public law in Iran remains incomplete without accounting for this development. اعتراض به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین اشکال کنش اجتماعی، نسبت وثیقی با تصور مسلط از انسان سیاسی، ساختار قدرت و جایگاه قانون دارد. در تاریخ ایران، اعتراض نه صرفاً رفتاری واکنشی، بلکه شاخصی برای فهم تحولات مفهومی در رابطه دولت و جامعه بوده است. این مقاله با رویکردی پدیده‌شناسانه و با تکیه بر مبانی حقوق عمومی، به بررسی تحول معنای اعتراض در بستر گذار تاریخی از وضعیت رعیت به شهروند، از دوره پیشامشروطه تا نهضت مشروطه می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که اعتراض چگونه از کنشی اخلاقی، دینی و عمدتاً خارج از نظم حقوقی، به‌تدریج به امری قابل فهم در افق قانون و حقوق عمومی تبدیل شد. فرضیه مقاله بر این مبنا استوار است که اعتراض، آینه‌ای برای فهم دگرگونی انسان سیاسی در ایران است. در جامعه پیشامشروطه، انسان سیاسی در قالب رعیت تعریف می‌شود و در نتیجه، امکان اعتراض به‌معنای حقوقی آن وجود ندارد و واکنش به قدرت غالباً در اشکالی چون دعا، صبر یا تظلم‌خواهی فردی بروز می‌یابد. با تشدید بحران‌های اجتماعی و اقتصادی قرن نوزدهم، نوعی آگاهی جمعی پیشاسیاسی شکل می‌گیرد که زمینه بروز اعتراض اجتماعی را فراهم می‌سازد. در این میان، جنبش تحریم تنباکو به‌عنوان نقطه عطفی تاریخی، نخستین تجربه فراگیر و نسبتاً سازمان‌یافته اعتراض را رقم می‌زند و تصور ناتوانی جامعه در برابر قدرت را به چالش می‌کشد. مقاله نشان می‌دهد که هرچند این اعتراض‌ها واجد مشروعیت اجتماعی‌اند، اما تا پیش از مشروطه فاقد صورت‌بندی حقوقی‌اند. نهضت مشروطه تلاشی برای تبدیل تجربه اجتماعی اعتراض به فهمی حقوقی، مبتنی بر شناسایی شهروند، تحدید قدرت و حاکمیت قانون است. در نهایت، مقاله استدلال می‌کند که حق اعتراض محصول تاریخی این سیر تحولی است و بدون درک آن، تحلیل حقوق عمومی در ایران ناقص خواهد بود.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735828_f2ce2d98458afcbb8174e0af45e0f315.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Public Law in the Context of Iranian Constitutionalism Metamorphosis, Nonsynchronism, and Conceptual Reconfiguration حقوق عمومی در وضعیت مشروطه ایرانی: دگردیسی، ناهم‌زمانی و بازترکیب مفهومی 100 144 736116 10.22034/jrpl.2026.736116 FA علیرضا اسکندری دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران Journal Article This study attempts to refute linear, unidirectional, and reductionist approaches to public law in the constitutional context. It claims that public law was not merely a linear reflection of the transition from despotism to law but rather a complex, multi-layered process of conceptual and institutional metamorphosis. The primary research question examines how key concepts of public law were reconfigured and transformed through a nonsynchronous process during the constitutional era, and how this transmutation led to the complexity of the public law context. The central inquiry explores how the legal and semantic structures of the constitution were formed by combining traditional and modern symbolic forms and what impact this had on the development of public law. The research methodology integrates Ernst Cassirer's philosophy of symbolic forms and Edgar Morin's Complex Thought theory, based on Bloch's concept of non-simultaneity, to provide a morphological and systemic analysis of the transformation of concepts and institutional structures. The findings indicate that public law in the constitutional period, characterized by historical nonsynchronism, polycentric legitimation, and the fluidity of mythical and rational concepts, evolved into a complex system reflective of the struggle between tradition and modernity. This study underscores the necessity for non-linear and interdisciplinary reinterpretations of public law as a complex system wherein meaning and structure are shaped through feedback and recombination processes. این پژوهش تلاشی است برای ردّ نگرش‌های خطی، یک سویه و تقلیل‌گرا از حقوق عمومی در وضعیت مشروطه ایرانی. ادعا این است که حقوق عمومی در وضعیت مشروطه صرفاً نه بازتاب خطیِ گذار از استبداد به قانون، که فرآیندی پیچیده و چندلایه از دگردیسی مفهومی و نهادی بود. مسأله اصلی پژوهش حاضر بررسی این است که چگونه مفاهیم کلیدی حقوق عمومی در وضعیت مشروطه از طریق فرآیندی ناهم‌زمان، بازترکیب و تبدیل شدند و این دگردیسی چگونه منجر به پیچیدگی وضعیت حقوق عمومی شد. پرسش محوری این است که ساختارهای حقوقی و معنایی مشروطه چگونه با ترکیب فرم‌های سمبلیک سنتی و مدرن شکل گرفتند و چه تأثیری بر توسعه حقوق عمومی داشتند. روش پژوهش تلفیق فلسفه فرم‌های سمبلیک ارنست کاسیرر و نظریه پیچیدگی ادگار مورن بر اساس مفهوم ناهمزمانی بلوخ است که تحلیلی ریخت‌شناسانه و سامانه‌ای از دگردیسی مفاهیم و ساختارهای نهادی ارائه می‌دهد.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حقوق عمومی در مشروطه با ویژگی‌های ناهم‌زمانی تاریخی، چندمرکزی شدن حقانیت و سیّالیّت مفاهیم اسطوره‌ای و عقلانی، به یک نظام پیچیده و بازتابی از کشاکش میان سنت و مدرنیته بدل شده است. این مطالعه بر ضرورت بازخوانی‌های غیرخطی و میان‌رشته‌ای حقوق عمومی به‌عنوان نظامی پیچیده، تأکید دارد که در آن معنا و ساختار در فرایندهای بازخوردی و بازترکیبی شکل می‌گیرد.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_736116_c1e91f595cc67b380caaf806a21c4216.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 رویکردی تاریخی به راهبرد مشروط‌سازی قدرت پادشاه و مسأله حقوق اساسی (تجربه مشروطه ایرانی) 100 144 737182 10.22034/jrpl.2026.737182 FA محمدعلی اکبری استاد گروه تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article The monarchy, as the major model of Iranian government, was reproduced in the Islamic period with changes and transformations but with the preservation of its formative elements. The "Islamic monarchy", along with the caliphate and until the caliphate lasted, was the most important major model of governance, at least in the Islamic East. The Islamic monarchy was based on the "independence" of the king's power from the subjects. It was during the constitutional movement, and in the process of developing a new legal system, that the necessity of limiting the king’s power and recognizing the civil rights and liberties of the nation emerged. Accordingly, the main question of the present discourse was formulated as follows: What legal framework would make it possible and established by paying attention to the limitations and possibilities of that historical moment of "establishment" to constitutionalize the king's power and civil rights and liberties? The method in the present study should be considered a "subject-based historical method" and not an event-based method that makes a subject historically problematic and analyzes and examines it in a context and through contextual exploration.In light of the research data, the results of the research can be stated as follows: At the initial core of the strategy of conditionalizing the king's power was the removal of legislative power from the monarchy and its transfer to the newly established institution of the National Consultative Assembly (the elected assembly of the people). As a result of these legal decisions, the king changed from a sultan with authority to a king who signed the decrees approved by the assembly for implementation and had no authority to oppose them. The results of this research also revealed that the issue of the Citizens' Rights was at the center of the implementation of the legal form of this new political order. A challenge that expressed the existence of important intellectual-political tendencies among the ranks of the constitutionalists. The advocates of Mashru'eh constitutionalism was the most important intellectual-political current that was revealed in determining the limits of the nation's rights. Of course, liberal and social democratic narratives also showed another side of this gap over the extent of the nation's rights. In any case, in the end, it was the balance of political forces between the parties to the conflict that determined the legal form resulting in the limits of the nation's rights in the document of the Constitution and the Amendment. In establishing the new constitutional political system, the rights of the nation were accepted with reservations about the limitations arising from the boundaries of the jurisprudential narrative. پادشاهی، به مثابه کلان الگوی حکمرانی ایرانی، در دوره‌ی اسلامی با تحول و تبدیل‌هایی ولی با حفظ عناصر شاکله بخش خود، باز تولید شد. «سلطنت اسلامیه»، در کنار خلافت و تا زمان دوام خلافت، مهم‌ترین کلان الگوی حکمرانی، دست کم در قلمرو شرق اسلامی بود. سلطنت اسلامیه بر «مستقله» بودن قدرت پادشاه از رعایا ابتناء داشت. به هنگام جنبش مشروطه و در جریان تدوین نظام حقوقی جدید بود که لزوم مشروط کردن قدرت پادشاه و برخورداری ملت از حقوق و آزادی‌های مدنیِ ملت مطرح شد. بر این اساس، پرسش اصلی گفتار حاضر به این ترتیب صورت‌‌‌بندی شد که توجه به محدودیت‌ها و امکانات آن لحظه‌ی تاریخیِ «تأسیس»، مشروطه‌کردن قدرت پادشاه و تثبیت حقوق و آزادی‌های مدنی در کدام چارچوب حقوقی با عطف ممکن و تثبیت شد؟ روش پژوهش حاضر «روش تاریخیِ موضوعی» است، نه رویکردی رخدادمحور. در این روش، یک موضوع به‌نحو تاریخی مسئله‌مند می‌شود و در متن کاوی زمینه‌مند، پدیدار تاریخی مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرد. در پرتو داده‌های پژوهش می‌توان نتایج تحقیق راه به این ترتیب بیان داشت: در هسته‌ی اولیه راهبرد مشروط‌سازیِ قدرت پادشاه، ستاندن قدرت قانونگذاری از نهاد سلطنت و واگذاری آن به نهاد جدید التأسیس مجلس شورای ملی [مجلس منتخبان ملت] قرار داشت. در نتیجه‌ی این تصمیمات قانونی، پادشاه از «سلطانِ صاحبِ فرمان» به شاهی تبدیل شد که مصوبات مجلس را برای اجرا توشیح می‌کرد و اختیاری برای مخالفت با آن‌ها نداشت. همچنین نتیجه این پژوهش، این مهم را نیز آشکار کرد که مسأله‌ی حق ملت به عنوان شهروندان در کانون برقراری صورت حقوقی این نظم جدید سیاسی قرار داشت. چالشی که بیانگر وجود گرایش‌های فکری-سیاسی مهمی در میان صفوف مشروطه‌خواهان شد. مشروعه‌خواهی، مهم‌ترین جریان فکری-سیاسی بود که در تعیین حدود حقوق ملت، آشکار شد. البته روایت‌های لیبرالی و سوسیال دموکراسی نیز سویه‌ای دیگر از این شکاف بر سر میزان حقوق ملت را نشان دادند. به هر روی، در نهایت این موازنه قوای سیاسیِ طرفین منازعه بود که صورت حقوقیِ حدود حقوق ملت را در قانون اساسی و متمم آن رقم زد. در تأسیس نظام جدید سیاسیِ مشروطه، حقوق ملت با تحفظ نسبت به محدودیت‌های ناشی از مرزهای روایت فقهی پذیرفته شد.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_737182_c5a05bd6b87f6d0c465011f467e0c8a6.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Genealogy of the Concept of Justice in Constitutionalist Discourse: From the Demand for the Establishment of the House of Justice to Criminal Policy تبارشناسی مفهوم عدالت در گفتمان مشروطه: از تمنای تأسیس عدالت‌خانه تا سیاست جنایی 145 173 735850 10.22034/jrpl.2026.735850 FA مصطفی پاک نیت استادیار، گروه حقوق، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0009-0009-1146-1121 Journal Article Within the discourse of the Constitutional Revolution, “justice” emerged not merely as a moral virtue, but as the foundational pillar of Iran’s nascent legal and political order. The conceptualization of the House of Justice (Edalatkhaneh) which originated in popular slogans and the collective thought of clerics and modernist intellectuals marked a pivotal transformation: a shift from justice as an abstract moral or religious aspiration toward a structural and legal imperative. The House of Justice did not represent a settled legal institution; rather, it functioned as a “floating signifier” and a site of discursive contestation. This ambiguity enabled the formation of a coalition among heterogeneous social forces while simultaneously obscuring the radical implications of the revolution. Consequently, the model evolved through distinct stages, manifesting sub-models that ranged from a reformed judiciary to a nascent representative assembly. In this context, justice became a critical instrument for restraining absolute power and safeguarding public rights; within this intellectual framework, the foundations for a modern Iranian criminal policy were established. This study traces the evolution of this concept from the initial demand for the House of Justiceconceived as a discursive construct to constrain despotic power and enforce the rule of lawto the emergence of a modern criminal policy focused on the systematic management of crime and punishment. This emerging policy sought not only to regulate the conduct of offenders but also to curb the arbitrary punitive power of the state and guarantee individual liberties. It is argued that the criminal policy of the Constitutional era rested upon three pillars: the principle of legality replacing the sovereign’s absolute will, the separation of judicial institutions from political power, and the recognition of justice as the sole criterion for penal legitimacy. Ultimately, in Constitutional thought, justice served as a bridge between public law and criminal law a synthesis that offers valuable insights for the critical reconsideration of contemporary Iranian criminal policy. عدالت در گفتمان مشروطه نه صرفاً به‌عنوان فضیلتی اخلاقی، بلکه به‌مثابه بنیان نظم نوین حقوقی و سیاسی ایران ظهور یافت. مفهوم «عدالت‌خانه» که نخست در شعارهای مردم و اندیشه‌های روحانیون و روشنفکران متجدد ایرانی شکل گرفت، سرآغاز تحول در تلقی از عدالت بود؛ تحولی که از مطالبه اخلاقی و شرعی عدالت به سمت مفهوم حقوقی و ساختاری آن حرکت کرد. عدالت‌خانه نه یک مفهوم حقوقی از پیش تعریف‌شده و شفاف، بلکه یک دالّ شناور و یک میدان نبرد گفتمانی بود که امکان ائتلاف نیروهای ناهمگون را فراهم می‌آورد و درعین‌حال، ماهیت رادیکال انقلاب را پنهان می‌کرد. بر همین اساس، مدل عدالت‌خانه در مراحل مختلف توسعه‌ یافته و در هر مرحله، خرده‌الگوهای متفاوتی دیده شد که دامنه آن از اصلاح نظام قضایی تا الگویی نزدیک به مجلس شورا گسترده گردید. عدالت در گفتمان مشروطه نه صرفاً به‌عنوان فضیلتی اخلاقی، بلکه به‌مثابه بنیان نظم نوین حقوقی و سیاسی ایران ظهور یافت. مفهوم «عدالت‌خانه» که نخست در شعارهای مردم و اندیشه‌های روحانیون و روشنفکران متجدد ایرانی شکل گرفت، سرآغاز تحول در تلقی از عدالت بود؛ تحولی که از مطالبه اخلاقی و شرعی عدالت به سمت مفهوم حقوقی و ساختاری آن حرکت کرد. عدالت‌خانه نه یک مفهوم حقوقی از پیش تعریف‌شده و شفاف، بلکه یک دالّ شناور و یک میدان نبرد گفتمانی بود که امکان ائتلاف نیروهای ناهمگون را فراهم می‌آورد و درعین‌حال، ماهیت رادیکال انقلاب را پنهان می‌کرد. بر همین اساس، مدل عدالت‌خانه در مراحل مختلف توسعه‌ یافته و در هر مرحله، خرده‌الگوهای متفاوتی دیده شد که دامنه آن از اصلاح نظام قضایی تا الگویی نزدیک به مجلس شورا گسترده گردید.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735850_eed29ab51b1bc168fae42164cd4095ed.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 The Co-existence of Legal and Sharia Authority: An Analysis of Na’ini’s Theory امکان‌سنجی اقتدار توأمان قانون و شرع؛ با تأکید بر نظریۀ نائینی 174 213 735820 10.22034/jrpl.2026.735820 FA محمدمهدی جلادتی کارشناسی ارشد، حقوق عمومی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article For law to exercise true authority and function as a sovereign source of obligation, it must maintain independence from competing normative frameworks. Conditioning legal validity upon the normative reality of Sharia or any other normative system precipitates a “crisis of disproportionate authority.” Such a condition inevitably leads to either the erosion of both legal and religious authority or the reduction of law to a mere instrument for enforcing a specific interpretation of Sharia. However, the impossibility of maintaining simultaneous, proportionate authority for both law and Sharia does not necessitate the exclusion of Sharia from the legislative process. As a product of social facts, law possesses a non-contingent existence. Consequently, Sharia may inform the lawmaking process, provided it is treated not as a normative criterion of legal validity, but as a social reality manifested through the beliefs and practices of the citizenry. By distinguishing between Sharia as a normative reality and Sharia as a social reality, this article examines the theory of Mohammad Hossein Na’ini as a quintessential example of the intellectual efforts of religious constitutionalists. The study demonstrates why attempts to establish proportionality between the authority of law and Sharia both during the Constitutional era and in subsequent periods are fundamentally destined to fail. Finally, the article argues that only by recognizing Sharia as a social reality can the authority of law be preserved, thereby enabling just governance within a pluralistic society while upholding individual rights and freedoms. قانون، برای آنکه واجد اقتدار و مرجع نهایی الزام باشد، باید مستقل از سایر واقعیات هنجاری باقی بماند. مشروط‌سازی اعتبار آن به واقعیت هنجاری شریعت یا هر واقعیت هنجاری دیگر، منجر به «بحران عدم تناسب اقتدار» شده و لاجرم یا به تضعیف اقتدار قانون و شرع می‌انجامد، یا در عمل، قانون را به ابزاری صرف برای اعمال اقتدار قرائت خاصی از شریعت بدل می‌کند. بااین‌حال، عدم امکان اقتدار توأمان و متناسب شرع و قانون، به معنای نفی حضور شریعت در فرایند تقنین نیست. قانون به‌مثابۀ برآیند واقعیات اجتماعی، وجودی لابشرط دارد و از این حیث، شریعت می‌تواند در فرایند قانون‌گذاری حضور یابد؛ مشروط بر آنکه نه به‌عنوان واقعیتی هنجاری و معیاری برای اعتبار قانون، بلکه به‌عنوان واقعیتی اجتماعی، یعنی تا آنجا که در باور و عمل عموم افراد جامعه ساری و جاری است، در نظر گرفته شود. قانون، برای آنکه واجد اقتدار و مرجع نهایی الزام باشد، باید مستقل از سایر واقعیات هنجاری باقی بماند. مشروط‌سازی اعتبار آن به واقعیت هنجاری شریعت یا هر واقعیت هنجاری دیگر، منجر به «بحران عدم تناسب اقتدار» شده و لاجرم یا به تضعیف اقتدار قانون و شرع می‌انجامد، یا در عمل، قانون را به ابزاری صرف برای اعمال اقتدار قرائت خاصی از شریعت بدل می‌کند. بااین‌حال، عدم امکان اقتدار توأمان و متناسب شرع و قانون، به معنای نفی حضور شریعت در فرایند تقنین نیست. قانون به‌مثابۀ برآیند واقعیات اجتماعی، وجودی لابشرط دارد و از این حیث، شریعت می‌تواند در فرایند قانون‌گذاری حضور یابد؛ مشروط بر آنکه نه به‌عنوان واقعیتی هنجاری و معیاری برای اعتبار قانون، بلکه به‌عنوان واقعیتی اجتماعی، یعنی تا آنجا که در باور و عمل عموم افراد جامعه ساری و جاری است، در نظر گرفته شود.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735820_d189299e527c7a1c6e68834ed280498e.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 The Role of Iranian Emigrants in Establishing Public Law in Iran: From Paris to Tehran نقش فرنگ‌رفتگان در بنیان‌گذاری حقوق عمومی ایران: از پاریس تا تهران 214 231 735845 10.22034/jrpl.2026.735845 FA زهرا سادات خندان دانشجوی دکتری، تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article The development of public law in Iran during its Constitutional era is inseparable from the influence of farang raftagān Iranian intellectuals and officials educated or residing in Europe, especially France. This article examines how these individuals, through their direct engagement with Western civilization and political thought, introduced modern concepts like sovereignty, law, separation of powers, and the social contract into Iran. As conduits of modern public law, the farang raftagān played a crucial role in translating, adapting, and localizing these foreign ideas. Drawing upon both Persian sources (writings by Mostashar al Doleh, Talebof, Malkom Khan, and Taqizadeh) and contemporary French texts (Montesquieu, Rousseau, and the French Constitutions of 1789 and 1791), this research uses a descriptive-analytical, library-based approach. It traces how public law concepts moved from Paris to Tehran. The central argument is that the transmission of public law ideas to Iran was not solely through text but primarily through the lived experiences of the farang raftagān. Their immersion in French intellectual life and its educational, cultural, and political systems was key. Upon returning to Iran, through writing, translation, and institution-building, they provided the intellectual foundation for the Constitutional Revolution. They acted as cultural intermediaries, bridging Iran’s traditional juristic-monarchical system with France’s republican ideals. Ultimately, by selectively interpreting and translating the French Constitution, the farang raftagān laid the theoretical groundwork for a state governed by law in Iran, connecting Iran’s existing bureaucratic structures with modern governance. تحول حقوق عمومی در ایرانِ عصر مشروطه را نمی‌توان بدون درک نقش فرنگ‌رفتگان و تجربة آنان از تمدن و اندیشه سیاسی غرب، به‌ویژه فرانسه، تبیین کرد. این مقاله با تمرکز بر سیر آشنایی روشنفکران و دیپلمات‌های ایرانی با مفاهیم نوین حاکمیت، قانون، تفکیک قوا و قرارداد اجتماعی، نشان می‌دهد که چگونه فرنگ‌رفتگان، به‌عنوان حاملان مفاهیم مدرن حقوق عمومی، در فرایند ترجمه، اقتباس و بومی‌سازی این اندیشه‌ها نقش بنیادین ایفا کردند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از منابع فارسی (رسائل و آثار مستشارالدوله، طالبوف، ملکم‌خان و تقی‌زاده) و متون فرانسوی هم‌دوره (مونتسکیو، روسو و قوانین اساسی 1789 و 1791 فرانسه)، تلاش می‌کند با روش توصیفی - تحلیلی و گردآوری اطلاعات به سبک کتابخانه‌ای، مسیر انتقال و تطور مفاهیم حقوق عمومی از پاریس به تهران را بازسازی کند. ایده اصلی پژوهش حاضر بر این فرض استوار است که انتقال اندیشه حقوق عمومی به ایران نه از مسیر ترجمه‌های صرف، بلکه از طریق تجربه زیسته فرنگ‌رفتگان در محیط‌های علمی فرانسه و مواجهه مستقیم آنان با نظام آموزشی، فرهنگی و سیاسی غرب صورت گرفت. آنان، پس از بازگشت از آن کشور، با تألیف، ترجمه و نهادسازی، بستر معرفتی لازم برای شکل‌گیری قانون اساسی مشروطه را فراهم کردند. بدین‌سان، نقش آنان را می‌توان در حد میانجی فرهنگی میان دو سنت فکری دانست: سنت شرعی - سلطانی ایران و سنت جمهوری‌خواهی فرانسه. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که فرنگ‌رفتگان، با تفسیر و ترجمه گزینشی قانون اساسی فرانسه، مبنای نظری شکل‌گیری دولت قانون‌مدار در ایران را فراهم ساختند و میان سنت دیوانی ایران و نهادهای مدرن حکمرانی پلی مفهومی ایجاد کردند.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735845_1c3f288321f6db97906813d13dd01ec3.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Mirza Naini and the Birth of Modern Concepts in the Legal-Political Literature of Iran: A Reading of Tanbīh al-Milla wa Tanzīh al-Umma میرزا نائینی و زایش مفاهیم مدرن در ادبیات حقوقی – سیاسی ایران: خوانشی از تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه 232 255 736105 10.22034/jrpl.2026.736105 FA بهروز رئیسی دهکردی دانشجوی دکتری، اندیشه سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0004-0957-3574 Journal Article Mirza Mohammad Hossein Naini stands as one of the most influential juridical-political thinkers of the Constitutional era, playing a decisive role in the conceptual transformation of law and politics in Iran. This article investigates how Naini without explicitly engaging with Western political philosophy reformulated modern legal and political concepts within the framework of Shia jurisprudence, and examines how this reformulation facilitated the transition from traditional interpretations to the requirements of a modern political order. Employing conceptual analysis and an interpretive-critical reading of Tanbīh al-Milla wa Tanzīh al-Umma, this research situates Naini's textual evidence within the broader context of the Constitutional Revolution. Preliminary findings suggest that Naini’s thought signals a significant conceptual transition through several key frameworks: a non-deterministic view of history; the demarcation of the "religious domain" (*al-amr al-dīnī*) from the "national domain" (*al-amr al-waṭanī*) as the basis for the public sphere; the formulation of "type-based common rights" (*ḥuqūq-i mushtaraka-yi nawʿiyya*) rooted in the distinction between right (*ḥaqq*) and ruling (*ḥukm*); the principle of political equality; the negation of inherent sovereign authority; the conceptualization of mustaṣghirīn as a form of political immaturity; the implicit acceptance of the separation of powers; and an emphasis on collective organization via "legitimate scholarly associations" (*anjuman-hā-yi ṣaḥīḥa-yi ʿilmiyya*). Ultimately, this article argues that Naini was a transitional, trend-setting thinker who forged a link between traditional jurisprudence and modern political imperatives through the endogenous recreation of modern concepts. Consequently, Tanbīh al-Milla wa Tanzīh al-Umma should be viewed not merely as a defensive treatise supporting constitutionalism, but as a foundational theoretical text in the formation of a new political jurisprudence in Iran. میرزا محمدحسین نائینی از مهم‌ترین متفکران فقهی– سیاسی عصر مشروطه است که اندیشه او نقشی تعیین‌کننده در گذار مفهومی حقوق و سیاست در ایران ایفا کرده است. پرسش اصلی این مقاله آن است که میرزا نائینی چگونه و تا چه اندازه، بدون ادعای مواجهه مستقیم با فلسفه سیاسی مدرن غرب، مفاهیم نوین حقوقی و سیاسی را در چارچوب منطق فقه شیعه بازصورت‌بندی کرده، و این بازصورت‌بندی چه جایگاهی در گذار از خوانش‌های سنتی به الزامات نظم سیاسی مدرن دارد. پژوهش با رویکرد تحلیل مفهومی و خوانش تفسیری - انتقادیِ متن تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه انجام شده و شواهد متنی را در نسبت با مفاهیم محوری اندیشه سیاسی مدرن و زمینه تاریخی مشروطه واکاوی می‌کند. یافته‌های مقدماتی مقاله نشان می‌دهند که نائینی، از رهگذر مفاهیمیهمچون تلقی غیرجبرگرایانه از تاریخ، تفکیک «امر دینی» و «امر وطنی» به‌مثابه بنیان حوزه عمومی، صورت‌بندی «حقوق مشترکه نوعیه» بر اساس تمایز حق و حکم، اصل برابری در حوزه سیاسی، نفی مرجعیت ذاتی قدرت، مفهوم «مستصغرین» به‌عنوان صغارت سیاسیِ برساخته، پذیرش ضمنی تفکیک قوا، و تأکید بر سازمان‌یافتگی جمعی از طریق «انجمن‌های صحیحۀ علمیه»، همگی نشانه‌های این گذار مفهومی‌اند. مبتنی بر چنین خوانشی، فرض اصلی مقاله آن است که نائینی را می‌توان متفکری جریان‌ساز دانست که با بازآفرینی درون‌زاد مفاهیم مدرن، امکان پیوند میان خوانش‌های سنتی فقهی و الزامات نظم سیاسی مدرن را فراهم ساخته است. از این منظر، تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه نه صرفاً رساله‌ای دفاعی در حمایت از مشروطه، بلکه متنی نظری در تکوین فقه سیاسی جدید در ایران به‌شمار می‌آید.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_736105_9d6539131887866735d0a962ffcbc34c.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Constitutionalism and the Development of Iran's Constitutional Rights in Light of the Ideas and Practices of the Two Parties: Democrat and Moderate Socialists دستورگرایی و توسعه حقوق اساسی ایران در پرتو اندیشه‌ها و عملکرد دو حزب «دموکرات» و «اجتماعیون اعتدالیون» 256 288 735849 10.22034/jrpl.2026.735849 FA محمد حسین صادقی استادیار دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر تهران ایران 0000-0001-6951-3945 ولی رستمی استاد گروه حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، یران Journal Article This paper explores the trajectory of constitutionalism in Iran, defining it as a historical movement centered on the supremacy of a written constitution over traditional political custom. Adopting a historical-cross-sectional approach, the study examines the contrasting roles of two pivotal factions during the Constitutional era: the Democrat Party, characterized by its liberal and radical reformist agenda, and the Moderate Socialists Party, which maintained conservative and religious leanings. The findings suggest that deep-seated ideological divisions specifically regarding the sources of political legitimacy, the intersection of religion and state, the nature of representative governance, and partisan methodology impeded the movement’s progress. These internal conflicts, exacerbated by the absence of foundational socio-economic prerequisites such as a robust urban middle class and an industrial economy, culminated in frequent physical confrontations and political instability. Ultimately, this study argues that the rivalry between these parties and the structural inadequacies of the era contributed to the incomplete consolidation of constitutional norms and the stunted development of constitutional rights in Iran. ابتدا مفهوم دستورگرایی به‌عنوان نهضتی تاریخی که بر حاکمیت قانون اساسی مکتوب در برابر عرف‌های سیاسی تأکید دارد، تبیین می‌شود. سپس، با روش تاریخی - مقطعی در قبال عصر مشروطه، نقش دو حزب اثرگذار دموکرات (با گرایش لیبرال و رادیکال) و اجتماعیون اعتدالیون (با گرایش محافظه‌کار و مذهبی) در تقویت یا تضعیف این جریان بررسی می‌گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد اختلاف‌های بنیادین این دو حزب در مفاهیمی چون منبع مشروعیت، نسبت دین و سیاست، نظام نمایندگی و تحزب، همراه با فقدان زمینه‌هایاقتصادی - اجتماعی لازم (نظیر طبقه متوسط شهری و اقتصاد صنعتی) برای دستورگرایی، و نیز درگیری‌های عملی و استفاده از حذف فیزیکی، در نهایت به شکست نسبی نهضت مشروطه و عدم تثبیت کامل دستورگرایی و توسعه حقوق اساسی در ایران انجامید.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735849_acd387729ff6efbb8f76172fed4f5152.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Intellectual Traditions Limiting Absolutism: The Genesis of Public Law on the Threshold of Iranian Constitutionalism سنت‌های فکری محدودکننده قدرت مطلقه: بسترهای تکوین حقوق عمومی در آستانه مشروطه 289 319 736020 10.22034/jrpl.2026.736020 FA مرضیه صادقیان دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0002-2390-9896 اسدالله یاوری دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0000-9804-368X Journal Article Examining the period immediately preceding the Iranian Constitutional Revolution, this article interrogates the internal intellectual traditions that, despite the dominance of autocracy, possessed the latent capacity to constrain monarchical power. It argues that these diverse discourses provided the theoretical scaffolding necessary for the emergence of public law and constitutional governance. Employing a historical-ideological analysis, the study investigates eight pivotal traditions: Shi’a political-legal thought (specifically clerical deputyship and conditional legitimacy); the discourse of law (incorporating the rule of law and separation of powers); the andarznameh (advice literature) tradition; religious reformist thought (reconceptualizing shura and public interest); progressivist discourse (redefining nationhood and functional legitimacy); the Edālat Khāneh (Houses of Justice) discourse; the theory of divine deposit and trust; and the institution of waqf (endowment). The research demonstrates that the impulse to limit power was rooted in a complex, interwoven intellectual ecosystem. These traditions, through interaction and occasional confrontation, shifted the Iranian political paradigm from the "absolute legitimacy of the King" toward "constitutionalism and the accountability of power." Ultimately, this process facilitated a profound transformation: the conversion of scattered, moralized constraints into the systematic and institutionalized limitations of public law enshrined in the Constitutional Constitution. این مقاله با تمرکز بر سال‌های منتهی به مشروطه، به واکاوی سنت‌ها و گفتمان‌های فکری درونی می‌پردازد که علی‌رغم سلطه استبداد و نظریه سلطنت مطلقه، ظرفیت تحدید قدرت شاه را دارا بودند و بستر نظری لازم برای تکوین حقوق عمومی و استقرار نظام مشروطه را فراهم آوردند. با اتکا به روش تحلیل تاریخی - اندیشه‌ای و با بررسی هشت سنت/گفتمان عمده (اندیشه سیاسی - فقهی شیعه، گفتمان قانون، سنت اندرزنامه‌نویسی، اندیشه اصلاح‌طلبی دینی، گفتمان ترقی‌خواهی، گفتمان عدالت‌خانه، نظریه ودیعه و امانت الهی، و نهاد وقف)، استدلال می‌شود که محدودسازی قدرت در این عصر، ریشه در منظومه‌ای پیچیده و درهم‌تنیده از اندیشه‌ها داشت. از سنت فقهی - کلامی شیعه با مؤلفه‌های نیابت علما و مشروعیت مشروط حکومت، تا گفتمان قانون با مکانیسم‌های تفکیک قوا و حاکمیت قانون؛از سنت اندرزنامه‌نویسی با تأکید برعدالت و حق انتقاد، تا اندیشه اصلاح‌طلبی دینی با بازخوانی مفاهیم شورا و مصلحت عمومی؛ از گفتمان ترقی‌خواهی با تحول مفاهیم ملت، وطن و مشروعیت کارکردی، تا گفتمان عدالت‌خانه با حق تظلم‌خواهی و گذار به نهادسازی. افزون بر این، دو سنت نظریه ودیعه و امانت الهی و نهاد وقف، به ترتیب چارچوب‌های حقوقی - فلسفی و اقتصادی - اجتماعی مستحکمی برای تحدید قدرت ایجاد می‌کردند. این سنت‌ها در تعامل و گاه تقابل با یکدیگر، فضای فکری جامعه ایران را از «مشروعیت مطلقه شاه» به سمت «مشروطیت و مسئولیت‌پذیری قدرت» سوق دادند. این فرایند، مسیر تبدیل تحدیدهای اخلاقی و پراکنده به محدودیت‌های نهادی و نظام‌مند حقوق عمومی در قانون اساسی مشروطه را هموار نمود.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_736020_66af4e648093bb758713eed28b66f059.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 The Right to Health: The Unacknowledged Legacy of Women in the Constitutional Movement حق بر سلامت: دستاورد ناشناخته زنان از جنبش مشروطه 320 342 735848 10.22034/jrpl.2026.735848 FA معین غلامعلی پور دکتری فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0003-3845-4828 نازیلا پیربداقی کارشناس ارشد، رشته تاریخ، گروه ایرانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0003-1763-0009 Journal Article The Constitutional Movement in Iran, as a turning point in the nation’s history, stimulated the first organized efforts toward social modernization and the improvement of welfare under the influence of modern ideas. During this period, public health concerns and the right to health especially in the context of widespread epidemics emerged as issues of national importance. Using a descriptive-analytical approach, this study examines the impact of the Constitutional era on women’s rights and their agency in advancing those rights. The findings indicate that the active participation of women intellectuals in civic and health associations, such as the Anjoman-e Nazafat (Hygiene Association) in Tehran, alongside their involvement in initiatives related to water sanitation, street cleaning, waste management, child vaccination campaigns, and critical discussions of public health in the press, not only constituted a significant advancement in community health but also marked a crucial beginning in the recognition of women’s public agency and their influence on health policy formation. By contributing to the emergence of civil and governmental institutions, this movement laid the groundwork for the systematic attention to health and sanitation in Iran. جنبش مشروطه به‌عنوان نقطه‌عطفی در تاریخ ایران، زمینه‌ساز نخستین تلاش‌های ساختاریافته برای نوسازی و بهبود شرایط اجتماعی با الهام از مدرنیته شد. در این دوره، مسائل بهداشت عمومی و حق بر سلامت، به‌ویژه با توجه به شیوع بیماری‌های واگیر، به دغدغه‌ای ملی تبدیل گردید. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیرات عصر مشروطه بر حقوق زنان و نقش آنان در پیشبرد این حقوق با روش توصیفی– تحلیلی نگاشته شده است، نتایج پژوهش حاکی از آن است مشارکت فعال زنان روشنفکر در انجمن‌های شهری و بهداشتی مانند «انجمن نظافت» تهران، اقداماتی همچون توجه به پاکسازی آب‌های آلوده، نظافت معابر، مدیریت پسماند، در کنار فعالیت‌هایی چون آبله‌کوبی کودکان و نقد وضعیت بهداشت کشور در مطبوعات، نه تنها گامی بلند در ارتقای سلامت جامعه بود، بلکه نقطه‌آغاز مهمی برای احقاق حق زنان در عرصه عمومی و تأثیرگذاری بر سیاست‌های بهداشتی به شمار می‌رود. این جنبش با ایجاد نهادهای مدنی و دولتی نوین، بنیان‌های اولیه برای توجه نظام‌مند به سلامت و بهداشت در ایران را پی‌ریزی کرد.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735848_6433fe3f155c924a81e90d51ef0307ed.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Desire for The Law abiding تمنای قانون‌گرایی 343 367 735832 10.22034/jrpl.2026.735832 FA سید شهاب الدین موسوی زاده مرکیه استادیار حقوق عمومی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران 0009-0007-8532-9428 Journal Article “Law-abidance” is a central phenomenon in the sociology of law; however, prevailing theoretical perspectives often remain limited to linear, instrumental, or adaptive interpretations. This study argues that law-abidance is a significantly more complex and multifaceted construct. By employing an interdisciplinary approach, this article analyzes legalism through its interaction with Iranian culture, drawing upon historical lessons from the Constitutional Revolution. Given that the emergence and stabilization of law-abidance are contingent upon diverse epistemic systems, a comprehensive understanding particularly within the context of Iran’s transitioning society necessitates a systemic analysis that integrates theology, jurisprudence, history, law, sociology, and anthropology. Using a descriptive-analytical method supported by survey data, this research contributes to the field of the sociology of law by demonstrating that law-abidance is a complex, context-dependent social behavior. The findings suggest that law-abidance exists in a dialogical, bidirectional relationship with its most vital prerequisite: culture. Because law-abidance manifests as a form of social behavior, it is primarily shaped by dominant social norms. Current data indicate that conditions in Iran are not yet optimal for the consistent practice of law-abidance. The study identifies a “sectarian” characteristic inherent in Iranian culture as a primary factor in this inconsistency, as it often conflicts with the underlying spirit and objectives of the rule of law.However, this relationship is not static; the ongoing dialogical interaction between the formal legal system and the cultural sphere has facilitated shifts in compliance within certain social domains, signaling an evolving dynamic between Iranian cultural identity and the practice of law-abidance. قانونگرایی از پدیده‌های مورد علاقه جامعه شناسی حقوق به شمار می‌آید که اغلب نگاه‌ها بدان خطی، ابزاری و اقتباسی است. این در حالی است که پدیده فوق واجد خصایص پیچیده‌ای می‌باشد. در این مقاله سعی شد قانونگرایی مورد تحلیل میان رشته‌ای قرار گیرد و بر دادوستد آن با فرهنگ ایران زمین بر مبنای درس‌هایی از مشروطه تمرکز شود. با توجه به آنکه مفهوم مزبور، ظهور و قوام آن با دستگاه‌های معرفتی متفاوت بررسی می‌شود، نیل به فهمی جامع از آن، به ویژه در جامعه در حال گذارِ ایران، مستلزم ورود به حوزه‌های مختلفی مانند کلام، فقه، تاریخ، حقوق، جامعه‌شناسی، انسانشناسی، و... (تحلیل سیستمی) است. در این مقاله از روش توصیفی - تحلیلی با ابزار فیش‌برداری بهره برده و سعی شد گام دیگری در حوزۀ مطالعاتی جامعه‌شناسی حقوق باشد. از نتایج چنین برآمد که قانونگرایی دارای جنبه اجتماعی و پدیده‌ای پیچیده، چندساحتی، متغیر و متنی است که در رابطه‌ای رفت و برگشتی با مهمترین اقتضای خود – فرهنگ – قرار دارد. غایت آن نفی رفتار دلبخواهی، و روح آن نیز برابری است. چرایی رابطه مزبور بیش از همه ریشه در اهمیت وجود بستر ظهور فرهنگ قانونگرایی دارد. اهمیت اقتضای فرهنگی نیز بدان دلیل است که قانونگرایی نوعی رفتار اجتماعی بوده و این خود عمدتاً توسط هنجارهای مسلط اجتماعی الگودهی می‌شود. بر اساس آمارهای موجود، کشور ما در حال حاضر فاقد شرایط مطلوب برای پایداری قانونگرایی است. در جستجوی علت این ناهمنوایی، مطالعات ما نشان داد در فرهنگ ایرانی نوعی خصلت فرق‌های قابل شناسایی است. این خصیصه، فرهنگ مزبور را در مقابل غایت و روح قانونگرایی قرار می‌دهد. اما رابطۀ مزبور از نوع تباین نیست؛ با عنایت به مناسبات رفت و برگشتیِ نظام قانونی و فرهنگ، تغییراتی از حیث تبعیت از قانون در برخی حوزه‌های اجتماعی به وجود آمده که نشان دهنده تحول در داد و ستد فرهنگ ایرانی با قانونگرایی است.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_735832_90a9364d1307921daafdd77e6e8200f4.pdf

پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 The actions of the chancellors of the pre-constitutional era in breaking the authority of the absolute monarchy and its impact on the constitutional movement اقدامات صدراعظم‌های عصر پیشامشروطه در شکستن اقتدار سلطنت مطلقه و تأثیر آن بر جنبش مشروطه 368 406 729784 10.22034/jrpl.2025.2056325.1142 FA محمد رضا ویژه دانشیار گروه حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی(ره)، تهران، ایران فرشاد فولادی کارشناسی ارشد حقوق عمومی ، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی(ره)، تهران، ایران 0009-0007-9600-9112 Journal Article 2025 03 19 The Constitutional Revolution is widely regarded as one of the most significant political and social upheavals in Iran during the past two centuries. Although this event occurred at the beginning of the twentieth century, its roots can be traced back roughly one century earlier. It emerged from a combination of theoretical ideas and practical initiatives, among which the role of the pre-constitutional chancellors as influential political actors was particularly important. Using a descriptive–analytical approach, this study examines the actions of these chancellors aimed at limiting and regulating the absolute authority of the monarchy.It also investigates how these efforts affected the demands of the constitutionalists and shaped the constitutional process,including both the adoption of the constitution and its subsequent amendments. The main purpose of this research is to address the question of how the initiatives of the chancellors influenced the absolute Qajar monarchy in the first place, and how, in turn, these initiatives contributed to the constitutional movement. It appears that the chancellors, through their reformist policies and administrative/legal measures, took meaningful steps toward fundamental changes in Iran’s political and legal system. Despite facing numerous challenges and constraints, their actions gradually prepared the ground for the constitutionalists’ demands and ultimately contributed to the success of the Constitutional Revolution. انقلاب مشروطه به عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی در دو سده اخیر ایران به شمار می‌رود. این رویداد تاریخی که ریشه‌های آن به یک قرن پیش از خود بازمی‌گردد، حاصل تأملات نظری و اقدامات عملی بسیاری است که در این میان نقش صدراعظم‌های عصر پیشامشروطه به عنوان چهره‌های قدرتمند سیاسی بسیار قابل توجه است. این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی، ضمن تحلیل اقدامات صدراعظم‌ها در راستای تحدید و تنظیم قدرت مطلقه پادشاهی، میزان اثرگذاری این اقدامات را در مطالبات مشروطه‌خواهان و قانون اساسی مشروطه و متمم آن بررسی می‌کند. هدف از پژوهش، پاسخ به این پرسش است که تلاش‌های صدراعظم‌ها چه تأثیری در وهله اول بر سلطنت مطلقه قاجار داشته و در وهله بعدی بر جنبش مشروطه چه تأثیری گذاشته است. به نظر می‌رسد که صدراعظم‌ها با اقدامات اصلاح‌طلبانه خود، گام‌های مهمی در جهت ایجاد تغییرات اساسی در نظام سیاسی و حقوقی ایران برداشته‌اند. این تلاش‌ها، اگرچه با چالش‌های فراوانی روبرو بود، اما به‌تدریج زمینه را برای شکل‌گیری مطالبات مشروطه‌خواهان و در نهایت پیروزی انقلاب مشروطه فراهم آورد.

https://jrpl.illrc.ac.ir/article_729784_69765ef9849e76c7aa741cd3e3dd36af.pdf