پژوهشکده حقوق و قانون ایران دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی 3092-6289 3 5 2026 06 22 Mirza Naini and the Birth of Modern Concepts in the Legal-Political Literature of Iran: A Reading of Tanbīh al-Milla wa Tanzīh al-Umma میرزا نائینی و زایش مفاهیم مدرن در ادبیات حقوقی – سیاسی ایران: خوانشی از تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه 232 255 736105 10.22034/jrpl.2026.736105 FA بهروز رئیسی دهکردی دانشجوی دکتری، اندیشه سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0004-0957-3574 Journal Article Mirza Mohammad Hossein Naini stands as one of the most influential juridical-political thinkers of the Constitutional era, playing a decisive role in the conceptual transformation of law and politics in Iran. This article investigates how Naini without explicitly engaging with Western political philosophy reformulated modern legal and political concepts within the framework of Shia jurisprudence, and examines how this reformulation facilitated the transition from traditional interpretations to the requirements of a modern political order. Employing conceptual analysis and an interpretive-critical reading of <strong>Tanb</strong><strong>ī</strong><strong>h al-Milla wa Tanz</strong><strong>ī</strong><strong>h al-Umma</strong>, this research situates Naini's textual evidence within the broader context of the Constitutional Revolution. Preliminary findings suggest that Naini’s thought signals a significant conceptual transition through several key frameworks: a non-deterministic view<br>of history; the demarcation of the "religious domain" (*al-amr al-dīnī*) from the "national domain" (*al-amr al-waṭanī*) as the basis for the public sphere; the formulation of "type-based common rights" (*ḥuqūq-i mushtaraka-yi nawʿiyya*) rooted in the distinction between right (*ḥaqq*) and ruling (*ḥukm*); the principle of political equality; the negation of inherent sovereign authority; the conceptualization of <strong>musta</strong><strong>ṣ</strong><strong>ghir</strong><strong>ī</strong><strong>n</strong> as a form of political immaturity; the implicit acceptance of the separation of powers; and an emphasis on collective organization via "legitimate scholarly associations" (*anjuman-hā-yi ṣaḥīḥa-yi ʿilmiyya*). <br>Ultimately, this article argues that Naini was a transitional, trend-setting thinker who forged a link between traditional jurisprudence and modern political imperatives through the endogenous recreation of modern concepts. Consequently, <strong>Tanb</strong><strong>ī</strong><strong>h al-Milla wa Tanz</strong><strong>ī</strong><strong>h al-Umma</strong> should be viewed not merely as a defensive treatise supporting constitutionalism, but as a foundational theoretical text in the formation of a new political jurisprudence in Iran. <span dir="RTL" lang="AR-SA">میرزا محمدحسین نائینی از مهم‌ترین متفکران فقهی– سیاسی عصر مشروطه است که اندیشه او نقشی تعیین‌کننده در گذار مفهومی حقوق و سیاست در ایران ایفا کرده است. پرسش اصلی این مقاله آن است که میرزا نائینی چگونه و تا چه اندازه، بدون ادعای مواجهه مستقیم با فلسفه سیاسی مدرن غرب، مفاهیم نوین حقوقی و سیاسی را در چارچوب منطق فقه شیعه بازصورت‌بندی کرده، و این بازصورت‌بندی چه جایگاهی در گذار از خوانش‌های سنتی به الزامات نظم سیاسی مدرن دارد. پژوهش با رویکرد تحلیل مفهومی و خوانش تفسیری - انتقادیِ متن تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه انجام شده و شواهد متنی را در نسبت با مفاهیم محوری اندیشه سیاسی مدرن و زمینه تاریخی مشروطه واکاوی می‌کند. یافته‌های مقدماتی مقاله نشان می‌دهند که نائینی،</span> <span dir="RTL" lang="AR-SA">از رهگذر مفاهیمی</span><span lang="AR-SA">همچون تلقی غیرجبرگرایانه از تاریخ، تفکیک «امر دینی» و «امر وطنی» به‌مثابه بنیان حوزه عمومی، صورت‌بندی «حقوق مشترکه نوعیه» بر اساس تمایز حق و حکم، اصل برابری در حوزه سیاسی، نفی مرجعیت ذاتی قدرت، مفهوم «مستصغرین» به‌عنوان صغارت سیاسیِ برساخته، پذیرش ضمنی تفکیک قوا، و تأکید بر سازمان‌یافتگی جمعی از طریق «انجمن‌های صحیحۀ علمیه»، همگی نشانه‌های این گذار مفهومی‌اند. مبتنی بر چنین خوانشی، فرض اصلی مقاله آن است که نائینی را می‌توان متفکری جریان‌ساز دانست که با بازآفرینی درون‌زاد مفاهیم مدرن، امکان پیوند میان خوانش‌های سنتی فقهی و الزامات نظم سیاسی مدرن را فراهم ساخته است. از این منظر، تنبیه‌المله و تنزیه‌الامه نه صرفاً رساله‌ای دفاعی در حمایت از مشروطه، بلکه متنی نظری در تکوین فقه سیاسی جدید در ایران به‌شمار می‌آید.</span> https://jrpl.illrc.ac.ir/article_736105_9d6539131887866735d0a962ffcbc34c.pdf